Мұртаза БҰЛҰТАЙ
ф.ғ.к., дінтанушы, мәдениеттанушы

ТӘУЕЛСІЗДІК КҮНДЕРІ ЖАЗЫЛҒАН КҮНДЕЛІКТЕРІМ
16-20 желтоқсан, 2011

(20 жылдығымызға қуанып жүргендегі көрген азабымыз туралы)

Қазақстанның азаттық мерекесі құтты болсын! Еліміз өркендей берсін, мемлекетіміз қуатты болсын, азаматтарымыз еркін ойлайтын, зайырлы, саналы, білімді тұлғалар болсын, ешбір елден дәрежеміз төмен түспесін, береке-бірлігіміз мығым болып, ешбір уайым болмасын!

*****

Тағы да қан төгілді. Мереке күні Маңғыстауда бейкүнә адамдар опат болды. Елге обал болды, бейбіт күнде қан төгілді, қазақ пен қазақ қырылысты! Билік те, азаматтарымыз да амбицияларын тоқтатып, елдің болашағын ойлауы керек қой. Сыртқы күштер “Араб көктемін” біздің елге де әкелгісі келеді, ал ішкі күштеріміз өз туған азаматтарын бауырға басып, олардың проблемаларын жеті ай бойы күткізбей-ақ шешуі керек емес пе еді?! Адаспайық ағайын, басқа елдерде болған қантөгістерден сабақ алайық!

*****

Ешбір себеп еліміздің тұтастығынан жоғары тұра алмайды. Біздер бүгін бармыз, ертең жоқпыз, мемлекетіміз әлі жас, оның басында осындай былықтар көп болса, ертеңі жарқын болмайды. Бәрі де өз жағына тартып жатыр, бәрінің де көзін амбиция жаулап алған, ащы шындықты көре алмай жатыр. Дін деп елге іріткі салғыш ағымның бәрін әкеп кіргіздік, амандасудан қалдық. Саяси ойындар қарапайым халықты әбден шаршатты. Жалпақ жұрт зардап шеге бастады. Тағдырымыз қыл көпірдің үстінде тұрған кез. Тек салиқалы ой, кешірімділік, мейірімділік, ағайыншылық керек осы күндері…

*****

Кең байтақ жеріміз бар, әлемде теңдесі жоқ еліміз бар, қазір жаға жыртысатын, қырылысатын кез емес, бұл қазаққа жат қылық, билік те азаматтарымыз да ақылға салуы керек, сыртқы күштердің тілеуін орындамауы керек, “күш атасын танымас” дегенді еске алуы керек, тек болашақты ойлап, өзінің халқының мәселелерін шешіп, жағдай жасауы керек. Үлкен сынның алдында тұрмыз, оның обалын ешбір адам, ешбір партия көтере алмайды, бұл қателікті ертең жөндей алмаймыз, бір рет от алатын болса оны тоқтату қиын, мына Ливия, Сирия, Қырғызстан т.т. мысалдарын көрдік қой, біздің қазаққа оның керегі жоқ, оның арты қасірет болады бауырларым…

*****

Ең басты нәрсе – қандай мәселені де келісіммен, азаматтарымыздың құқықтарын қорғаумен шешкеніміз жөн. Саясат және құқық механизмдері нақты істеуі шарт, оң нәтиже беруі шарт. Ескермеген жау жаман, елемеген дау жаман дейді дана халқымыз. Бір жақты мақтаншақтық пен астамшылдық қаншалықты дұрыс болмаса, жалаң антагонизмге негізделген ұстаным да дұрыс емес. Демократиялық институттардың барлығы да толыққанды істегенде ғана мұндай келеңсіздіктердің алдын алуға болатын шығар….

*****

Біздің ең басты байлығымыз мұнай да газ да темір де емес, ең басты байлығымыз адам байлығымыз дер едім. Бізге әр қазақ баласының жаны ардақты, алтыннан да қымбат, әр азаматымыз ауадай қажет бізге! Сондықтан, шекіскенді қойып, бекіскен жөн, іштей ірігеніміз сырт жауға таптырмас олжа болады, олар онсыз да бізді бөлшектеп алды! Мына әлеуметтік трагедиялардың жарасы ондаған жылдарда ғана жазылуы мүмкін, тіпті, халық жадында сақталып қалуы да мүмкін, сондықтан салмақты ой қорытып, имандылыққа келген жөн ағайындар…

*****

Билік пен байлық деген екі сиқырлы күш адамды есеңгірету жағынан кез келген есірткіден кем түспес әсері жағынан, ол өзінің күшіне сеніп, мықтылығын дәріптеумен болады, бұл оның әлсіз тұсы. Күшпен шара қолдану Кеңес дәуіріне тән биліктің амалы, ол орта және ұзақ мерзімде оң нәтиже әкеле қоймас. Кешегі биліктің Президиумында отырған Әбіш Кекілбай сияқтылар неге барып халықпен тілдеспейді, көңіл айтып, жұбату айтып, солардың мұң-мұқтажына тәржімеші болса баяғыда бұл мәселелер шешілмес пе еді? Билік халықтың алдында еңкейсе ол биліктің төмендегені емес, қайта халықтың қошеметіне ие болып, биіктегені дер едім….

*****

Қазағымның осы мүшкіл халге душар болғанын көріп, қабырғам қайысып, жүрегім ауырып жатыр. Айшуақ інім рахмет саған, қазағым деп соққан жүрегіңнен айналып кетейін! Біздің қолымыздан не келеді, тек түзелсе екен деп тілейік. Кеше кеуделері медалдармен ордендерге толы отырған шонжарларымыз дәл осындайда өздерін көрсетіп, елге араша болуы керек деп санаймын, қазағым аман болсын!

*****

Бұлар жақсы жаңалықтар емес. Айналамызға қарағанда біздің Қазақстанда осындай қақтығыстар ешқашан да болмайтын шығар деуші ек, онымыз бекер болып шықты. Күн өткен сайын елдегі тыныштық бұзылып барады, қақтығыстар көбейіп барады. Телевизорды қосуға қорқатын болдық, әр жаңа күн жаңа бір атыстың не жарылыстың болғаны туралы еститін болдық. Билік пен азаматтар парасатты қадам жасамаса ертеңіміз қараң болады….

*****

Қалтасы қалыңдар шетелдерде қымбат үй-жайларын дайындап қойған, бірдеңе бола қалса зыта салады, бәрі дайын, ал мына бишара жұрт не істейді, басында баспанасы жоқ, ол кешкі ішетін асын ойлайды, бала-шағасының амандығын ойлайды….

*****

Дұрыс айтылған, жеті ай бойы ереуілдер мен шерулер орын алып отырған шиеленіс аймағында құқық қорғау органдары тиісті сақтық шараларын қолданып, болып не болайын деп жатқан жағдайлардан алдын ала хабардар болып түруы және қандайбір арандатушылыққа я заң бұзушылыққа жол бергізбеуі қажет еді ғой!

*****

Халқымыздың тарихында ішкі жанжал деген болмаған, бұл ең қиыны және ең қауіптісі, сондықтан тек ағайыншылыққа, сабырлылыққа және кешірімділікке шақырайық. Саяси ойындарға құрбан болып кетпейік, елдің келешегін ойлайық, мемлекетіміздің тұтастығын ойлайық, осындай кең байтақ еліміз бар, бай жеріміз бар, ең басты байлығымыз осы ғой, айырылып қалмайық осы бір киелі отанымыздың бейбітшілігінен, тыныштықтан…

*****

Сыртқы күштердің ойындарына сақ болуымыз керек, ұлттық бірлігіміз дәл осы күндері ауадай қажет! Империялист күштер біздің билікті өз азаматтарына қарсы күш жұмсауға итермелеп жатыр, алуан түрлі әккі тәсілдермен арандатушылық жоспарлы түрде жылдар бойы жасалып келеді. Біздің мықтыларымыз мықтылықтарын дәріптеуден осындай көкейтесті нәрселермен шұғылдануға уақыт таба алмай әлек. Ливияда, Сирияда, Мысырда т.т. осындай сценарийлер қойылған, билік өз халқына қарсы күш қолданып, аяғы өршеленген жұрт ашық күреске шыққан, Батыс оларға қару-жарақтан бастап, қаржы, техника т.б. бәрін беріп қолдады ғой….

*****

Бізде мұндай мәлімдемелерді ешкім өздігінен жасамайды, жоғары жақтан бір белгі я ишарат келген шығар, сонсоң бәрі бұлбұлша сайрайды, бала бақшаның тәртібі бүкіл елге орнағандай….Кіндігінен байлаулы, аузына ноқта салынған, тырп еткізбейді, сөйлейін десе таяқ жейтінін біледі, былай істесе марапатталады. Жеке басқа табыну жалпы сипат алды, барлық дәрежелерде… Ал зиялылар (!) жеке басының күйін күйттеп кетті, ел иесіз, қорғансыз қалды…. Шындықты жасқанбай айта алатын тұлғаларымыз жоқтың қасы, жалтақтық пен сатылғыштық ен жайлап кетті, өтірік пен көз бояушылық өзін өзі алдауға апарып соқтырды. Бұл түстен бір күні оянармыз, бірақ кім болып, қандай халде?!

*****

Сапа мен сипат бұзылды, оңай олжа табу, арзан атақ, жағымпаздық, әлімжеттік, озбырлық, ағайынды қорлау, қазақ баласын алалау, елге іріткі салу дендеп көбейіп кетті… басқаны былай қойғанда, үкіметтің басында отырған адамдар ертеңгі күнді ойлап, ұлт болашағын ойлап сөйлемей ме?! Қазақтың тарихы тек бүгінгі күнмен бітпейді ғой, тек бір комиссияның тапсырмасымен шектелмейді ғой! Өздері шешуге тиісті мәселелерді лайығынша орындаудың орнына, «оралмандар кінәлі!» деп, ел-жұртын іздеп келген ағайынға айыптың бәрін таға салады. Өкініштісі, мемлекет қайраткерлерін дайындай алмадық, ащы шындық осында, тек “команда” қайраткерлерін дайындап жібердік, ал олардың алдыңғы “сенімді” өкілдері шетелге қашып тынды, артқыларының түрін өздерің көріп отырсыңдар, қайдам…
*****

“Құртып құтыл!” деген Советтен қалған қатаң әдіс, ол 1937 жылы ұлт зиялыларын құртып құтылғысы келген, барлық шиеленістерде осы амалды пайдаланған әміршіл жүйе, әлімжеттік жасап, хақ-нахақ па деп қарамастан, бір ауыз сөз үшін яки бір белгі… үшін ғана айып тағып түбіне жеткен, жеткісі келіп өзі құрдымға кеткен, Советтер Одағы құлағанда 300 миллион халқы бар бұл империяның бір азаматы көшеге шығып айғайламаған, жыламаған да! Қазір ондай әдістер тиімсіз, қайта ымыраға шақырып, бауырға басып, санасып, сөйлесіп, тіл табысып қана істейтін кезде өмір сүріп жатырмыз ғой. Қазақтар, бөлінбеңдер, бірігіңдер! Ағайын болыңдар!

Мұртаза БҰЛҰТАЙ
ф.ғ.к., дінтанушы, мәдениеттанушы

Әділ Нұрмақовтың Yvison.kz блогында орыс тілінде жариялаған жазбасындағы ойларды түйіндеп ұсынып отырмын:

Жаңаөзендегі оқиға алдын ала ұйымдастырылған:

1. 14 желтоқсан күні Әблязовқа тиесілі “Респбулика” газеті ереуілге үндейтін хабар таратты.
2. Ол ақпаратты қазір Лондонда жүрген Әблязовтың ықпалындағы Ержан Досмұхамедов да көпшілікке таратады.
3. Жаңаөзендегі оқиға болған кезде К+ пен қатар “Республика” да ұшқырлық танытып, бірінші болып ақпаратты жариялайды. K+ тілшілерінің әскери жасақтың трассаға келіп түсу сәтін түсіргеніне қарағанда алдын ала түсіруші топтың дайындығын байқауға болады. Тіпті дүниенің түкпір-түкпірінен пікір жинастырып, Брюсселден де сарапшыны сөйлетеді.
4. @zhanaozen атты туиттер аккаунтындағы сөйлемдер “атыс, өлім, билік” деген сөздермен көмкерілген.
5. Әлеуметтік желілерде айналасына әсіресе ұлтшылдарды топтастырған Серікжан Мәмбеталиннің депутаттық сайлау алдындағы белсенділігі артты. Бұл істерді атқарудағы қаржы көзін ол қайдан тапқаны белгісіз.
6. Жаңаөзендегі жағдайдан кейін Мәмбеталинге 17-сі күні Алматыда да минтинге адамдарды жинастыру тапсырылғанға ұқсайды.
7. Батыстағы ақпарат құралдары Жаңаөзендегі оқиғаны Өзбекстандағы Әндіжан тәрізді етіп көрсетуге тырысты.
8. Билік дер кезінде ақпарат бергені дұрыс болды.
9. Адамдарды дүрліктіру үшін ұйымдастырушылар “билік халыққа оқ атты” дегенге барынша екпін түсірді.
10. Бейбіт шерудің соңы не себепті лаңға ұласқанын тексеретін арнайы тәуелсіз комиссия құрылуы тиіс.

Орыс тіліндегі толық нұсқасын мына сілтеме арқылы оқи аласыз.

Бүгін (16.12.2011) Қазақстан Республикасы Бас Прокуратурасының ресми сайтында Маңғыстау облысының Жаңаөзен қаласында Тәуелсіздік күнін тойлау үшін құрылған сахна мен киіз үй құлатылып, екі полиция дене жарақатын алғанын хабарлады.

“Сонымен қатар әлеуметтік желідегі атыстар мен кісі өлімі жөніндегі хабарлар шындыққа жанаспайды” деп жазылған.

Ал әлеуметтік желіде көзіме жиі кездескен видео мынау болды. Бұл видеодан арнайы жұмысшы киімін киген топтың алаңдағы сахнада құрылған колонкаларды лақтырып, сахнадан бір полицейді қуып шыққанын көруге болады. Жалпы, бұқараның тым ашулы екені анық

Ал оппозициялық “Республика” басылымының facebook-тегі хабары мүлдем түңілдіреді: “Әкімдік түгелімен жанып кетті. “Аруана” қонақ үйі қатты күйіп кетті” т.с.с. Туиттерде бастапқыда әртүрлі жазбалар көрінді.

@armanitto

Бірақ олардың бәріне сенім білдіру қиын. Сондықтан бәрін көрсеткім келіп отырған жоқ. Әрі Қазақстанда бірнеше сағатқа тиуттер істемей қалыпты. @armanitto есімді туитші Жаңаөзенге қатысты оқиға арнайы әзірленген деген пікірін жариялаған. Бірақ armanitto-ның өзінің кім екенін тиуттерінде анық жазылмаған. Сондықтан да:

Туиттердегі Жаңаөзенге қатысты жазбалар қайшылыққа толы. Бірі 5 адам қайтыс болды десе, енді шетелдік туитшілер 50 деп жариялапты. Әрі бұл шетелдіктердің оқиғаға зер салып, дүрліктіретін ақпарат таратуы да күдік ұялатады. Құдды бір ақпараттық соғысқа арнайы дайындалған ба дерсің… Әйтпесе, осы оқиғадан соң іле-шала Лондондағы елшілік алдында митинг ұйымдастырғандардың белсенділігі де “тамсандырады”. Бір есептен ресми ақпарат дер кезінде таралмаған соң да оның орны бос тұрмай өзге ақпараттар жайлайтыны сөзсіз.

Лондонда протест жасап тұрғандардың түрлері де қазаққа келмейтінін cubebs сайтындағы бір сөйлем мен суреттің өзі тұтастай оның шын протест екеніне сендірмейді.

http://cubebs.org/senan/?p=113

Сәлден соң осы оқиғаға байланысты ҚР Бас Прокуратурасы баспасөз мәслихатын өткізбек. Ал оған дейін   Азаттық,  BBC және өзге де ресейлік бірнеше ақпарат агенттіктері оқиға туралы ақпарат таратып үлгерді.

Бүгін Жаңаөзенде жұмысшылардың ереуілі болғаны анық. 7 айдан бері өз құқықтары үшін күрескен жандардың төзімін сынағандар бұнымен ойнауға болмайтынын түсінді. Әліптің артын бағамыз. Қалай болғанда да тыныштықты қалайтынымыз сөзсіз.

Ардақ Балтиев, Қазақстанның үміткері

Ол жақта еркіндіктің тым шектелгенінен хабарым бар. Сөйте тұра ұлттық салт пен дәстүрді сақтау идеологиялық науқанға айналғанға ұқсайды.

Өткенде Түріктердің TRT AVAZ деген арнасы “Еуразия  жұлдызы” атты музыкалық телебайқауын бастаған. Түркиямен қатар бұл жобаға Қазақстан, Қырғызстан, Түркіменстан, Әзірбайжан және Солтүстік Кипр Түрік Республикасы да қатысты. Сәтін салып, сол байқаудың видеосынан Түркіменстандағы телеарнаны, жүргізушілерін, көрермендері мен қаласын да көріп мәз болдым. Түркіменстанда түсірілген хабарды көріп, өзге елде түсірілгенін көрген адам айырмашылықты бірден байқайды.

Жалпы “Еуразия жұлдызы” байқауының астарында түркі тілдес елдердің эстрадалық орталығын Түркияға көшіру саясаты жатқанымен (Қазақстанда қателеспесем, күні-түні түркітілдес елдердің әншілерін көрсететін арнайы түрік арнасы да бар), мәдениет ел мен елді байланыстыратыны сөзсіз.

Негізгі тілі түрік тілі болған хабардың жүргізушілері аталған елдердің бәрінде болды. Қызық қылғанда тек сол Түркіменстандағы хабарда ғана түркіменнің ұлттық киімін киіп шықты. Бәлкім, бұл да арнайы сценарий болар. Қалай дегенде де өзге әлем үшін жабық саналатын елге барып, мұндай шоу жасап қайтқан TRT басшылығы ер екен.

Сөхбет Қасымов, Түркіменстан үміткері

Neweurasia-ның ағылшыншасында осы жобаның Түркіменстанда қалай өткені жайлы арнайы жазба бар. Авторымыз телефон арқылы үздікті анықтағанда біраз келеңсіздіктер бой алғанын жіпке тізіпті.

Қалай дегенде де әйтеуір Түркіменстанды бір көзбен болса да көріп қалдым-ау… Видеолары мына жерде.

Үйіме оралғаннан кейін 3 аптадан соң peace corps барлық еріктілерді елге қайтару жөнінде шешім шығарды. Алдағы екі аптаның ішінде саяси және қауіпсіздік мақсатында барлық студенттер Қазақстанды тастап, үйлеріне оралмақ. volunteer-лерге бұл ақпарат күтпеген жаңалық болды. peace corps әзірге ресми хабарын таратқан жоқ

дейді Жезқазғанда волонтер болған Emmile есімді блогшы.

24 сағат бұрын қоңырау шалынып, жүгімді жинап, Қазақстаннан кететініміз жайлы естідім . Бұл жаңалық мені әрі-сәрі күйге түсірді

 дейді келесі бірі.

Алекс Уайт есімді волнтер болса, қазақ тіліндегі жазбасында бұл жайтты былай түсіндіреді:

келесі Сенбіде Қазақстаннан да кетуіме тура келеді. Бұл менің шешімім емес, бұл менің қалағаным да емес. Қазақстан Үкіметі Бейбітшілік Корпусынан волонтерлардың Қазақстанға бұдан былай келгенін қаламайды. Сондықтан барлық волонтерлар қазақ жерінен келесі Сенбіде кетуі керек

 дейді өзі тұрған ауылдың тұрғындары мен оқушыларымен қимай қоштасып.

Бұл волонтерлер санаулы айдың ішінде қазақ тілін еркін меңгеруімен қоғамда танымал болған. Мәселен, шәуілдірде тұрып, қазақша еркін сөйлеп үйренген Джонатан туралы бірнеше ақпарат құралы жазғаны есімде.

Джонатан және Алексис

Мына видеодан Америка үкіметінің Бейбітшілік Корпусы бағдарламасына қатысты жарнамасын көруге болады.

Бұл бағдарламаға қатысу оңай емес. Әдетте 18-ден асқан америкалық студенттер Бейбітшілік корпусының еріктісі атану үшін 1 жыл бойы жүретін байқауға қатысады. Қатаң сұрыптаудан өткендері ғана таңдалады. Екі жыл бойғы өміріңді өзге елдің қоғамында өткізетіндердің барлығы да өз отанын жанымен сүйетіндер екенін даусыз. Әрі бұл бағдарламаға қатысқандардың кейін Америкада үкіметтік жұмыстарға орналасу мүмкіндігі де артады. Төмендегі видеода өткен жылы Қазақстанға келген волонтерлардың әсерін тамашалауға болады.

Kaz-22 Counterpart Conference from Alex M. White on Vimeo.

Қазақстандағы бұл бағдарламаның жабылуын біреулер Қазақстанда Бейбітшілік корпусы еріктілерін зорлау оқиғаса жиілегенімен, ел ішіндегі соңғы жарылыстармен байланыстырса, енді бірі бұл Білім министрлігінің шешімі болды деген пікірде. Ешқайсы да бұл Америка үкіметі тарапынан болған шешім деп хабарламайды.

Өзбекстанда да Бейбітшілік корпусы өз жұмысын 2002 жылы тоқтатқан. Интернеттегі ақпарат  бұл Өзбек үкіметінің бейбітшілік корпусы қызметкерлерін визасын ұзартуға рұқсат бермегендіктен болды деп түсіндірген.

Қазақстанның өз алдына қойып отырған мемлекеттік саясаты бар. Сондықтан әлдебір елдің бағдарламасы ұлттық мүддеге қайшы келіп жатса, оны да түсінуге болады. Бірақ аяқ астынан, кенеттен, асығыс-үсігіс заттарын жинап, Қазақстанда жүрген күллі волонтерлардың ұшып кетуі ойландырады.

Өткен жылғы Қырғызстандағы төңкеріс тұсында да, 90-жылдардағы қылмыс жайлаған кезде де мыңқ етпеген еріктілерге не көрінді? Әлде Америка үкіметі жаманшылықты алдын ала сезіп, әрекет етіп отыр ма? Олай болса, өзге бағдарламалар (Мысалы, Fulbright, USAID т.б.) да жабылады деген сөз бе? Қайткен күнде де сауал көп.

Бірақ менің ойым қазір басқада. Қазақстан өз жастарын өзге елге мәдениетін тануға, әрі өз елінің мәдениетін таныстыруға әзір жібере қоймас. Алайда ел ішінде, талантты, ұлтшыл жастардың басын қосып, оларды әртүрлі өңірлерге жіберсе, олар сол өлкенің дамуына (М, қазақ тілінің мәртебесін арттыруға) үлес қосатын жобаларға еріктілер ретінде ат салысса қалай болар еді? Бейбітшілік корпусы үлгісін біз өз еліміздің ішінде пайдалансақ қалай болар екен деген ой келді.

“Дипломен ауылға” жобасы бар дерсіз. Бірақ бұл көбіне жұмыс істейтіндерге арналса, енді өз еркімен өзге ауылға барып, бір жылын немесе алты айын мемлекеттік тілдің мәртебесін дамытуға немесе сол өлкеде қоғамдық ұйымдардың жұмысын жандандыруға бағытталған жоба болса дұрыс тәрізді. Меніңше мұндай істі шетелде оқып, оны ұйымдастыру жағын жақсы түсінетін “Болашақ” қауымдастығы атқара алатын тәрізді.

Жалындап тұрған жастық шақтарынң екі жылын қазақ қоғамында өткізіп, талай оқушыларды жарқын білімге жетелеген еріктілерге алғысымды білдіргім келеді. Өздерімен бірге қазақилықтың бір бөлшегін алып кеткен америкалықтар екі елдің арасында жақсы байланыстардың орнауына ат салысса деймін.

Сурет yvision.kz блогтұғырнамасынан, ал видеолар волонтерлардың жеке блогтарынан алынды

Жоғарыдағы видеоны көріп болған соң, “Олар мұны неге айтты?” деген сұраққа сіз де жауап іздеген боларсыз.

“Негізі ресейліктерің біздің ішкі саясаттағы ісімізде шаруасы қанша?” деп көз жұмуға болар еді. Бірақ аталған хабардағы қалжыңның астарындағы “Көршім, қайда кетіп барасың?” деген ойды байқамау мүмкін емес.

Ресей саясатының алаңдауына қандай негіз бар? Тони Блерді экономикалық реформалар мен дүниеге оң кейпімізді таныту үшін кеңесші етіп алған екенбіз. Билік бұнысын ешкімнен жасырып отырған жоқ. Шетелдік басылымдар да айызы қанғанша жазып жатыр. Сонда ресейліктердікі ішкі қызғаныш па? Әлде қамқорлықтары ма? Видеоның соңғы сәтіндегі “Біз Қазақстанды бұрынғы қалыпта көргіміз келеді” деген сөзді дұрыс екпінмен айтқызу үшін әлгі сәтті бірнеше қайтара түсірген болар деп топшыладым.

Қазақстанның Кедендік Одақ құрып, пост-кеңестік елдердегі ниеттес басшылармен бірігіп, экономикалық ынтымақтастыққа ұмтылуы Батысқа ұнамасы түсінікті. Себебі бұл аузын айға білеген Ақ үйдің біздің елге қатысты саясаттарына күрделі өзгерістер енгізбек. Қазақстандағы болып жатқан жарылыстарды да осы жайтпен байланыстырушылар бар. Қазақстанның қазіргі кезде экономикалық тұрғыдан алыс-беріс жасасатын көршісі бар. Бірақ бұл көршімізбен әрбір істе ақылдасу керек деген сөз болмаса керек.

Қазақстанның өзі ішінде де Кедендік Одаққа қарсылар көп. Себебі экономикалық ынтымақтастықтың соңы саясатты да бірігіп жүргізу қажеттілігін тудырады. Мұның соңы тәуелсіздік деген қасиетті ұғымға салқынын тигізбек. Мен ресейліктердің бұл қалжыңдарының астарынан “келісек тәрізді едік қой, бұл не қылғаның?” деген таңданысты көріп отырмын. Ал сіз ше?

Әлемдік медиада саясатты қалжың форматындағы ток-шоудың форматында талқылау кең тараған. Себебі көрермендер үшін медиа ойын-сауықтың алаңы болғандықтан, дәл осы формат лайықты. Бірақ әрбір қалжың, әзілдің астарында бір зіл барын ұмытпаған орынды.

Қуанышты жаңалықты Тараздағы оқиға су сепкендей басты. Күні бойы сол оқиғаның жетегінде жүрдім. Атырауда болған жарылыстардан кейін бұл жолы бұқараға ақпарат ашық таратылды. Себебі шынайы ақпарат жоқ болған соң оның орнын қаңқу сөз басатыны түсінікті.

Бір қызығы, Тараздағы жарылыс жайлы бірінші болып “НТВ”, Euronews, BBC тіл қатты. Шетелдік аудиторияға суыт хабарды жеткізген ақпарат құралдарының мұндай шапшаңдықтары таңқалдырды. Тіпті, мұндай оқиғаларға алдын ала әзірленіп жүрген болар деген де күдік қылаң берді.

Алайда, Қазақстанның тек жарқын жетістіктерін хабарлайтын мемлекеттік арналар төтенше жаңалықты халыққа дұрыс жеткізуге қаншалықты әзір деген мәселе өз алдына бөлек әңгіме.

Бүліктің аты – бүлік. Бірақ ақпараттың тілі оны біресе – экстремизм, біресе – терорризм деп атады. Саясаткер Ерлан Қарин еліміздің батыс өңірінде орын алған оқиғаларда терроризмнің нышаны жоқ, әрі жарылыста өз мойнына алған топтың атын насихаттау жөн емес деген сарындағы пікірі де орынды.

Әйткенмен бірнеше ақпарат құралдарында терроризм және Қазақстан деген тақырыптардың мұндалағаны қынжылтады. Қазақстандағы әлеуметтік жағдайдың ушығуын жаңадан қабылданған “Дін туралы” заңмен байланыстыратындар да бар. Жекелеген жанкештілердің әрекетін сол заңға қарсы айтқан қарсылықтары дейді. Енді бірі: “Кең көлемде алсақ, бұның артында Батыстың ықпалды күштері болуы мүмкін” деген ойларын жасырмайды. Орын алған жарылыстардың арасындағы ұқсастық біреу – барлығы да құқық қорғау ұйымдарына қарсы бағытталған.

Интернеттегі пікірлерді сараптайтын болсақ, халықтың дені жарылыс болған кезде ақпаратты сайттардан іздегенін көреміз. Бұл да қауіпті құбылыс. Себебі төтенше жағдай орын алса, халық мемелекеттік арналарға емес, интернеттегі ақпараттарға сенуі мүмкін. Ел ішінде тыныштық бар деп айта берудің де нәтиже бермейтіні белгілі болды. Ендігі кезекте дінмен емес, дінсіздікпен күрес болса игі. Яғни, адамдардың сенімін тұншықтырудың орнына, оларға діннің дұрыс-бұрысын ажыратуға жәрдемдесу керек сияқты. Себебі сырттың күштері бар дейтін болсақ, олар осы әлсіздікті пайдаланып отыр емес пе?

Үнхабарда

1. Америка басылымдары болашақ журналистердің нені білуі керектігін қалайды?
2. Журналистер жұмысқа тұру үшін интернеттен өзге тағы нені білуі тиіс?
3. Интернеттен ақшаны қалай табамыз?

осы тақырыптарға тоқталмақпын.

Қазақстандағы редакциялар журналистерді жұмысқа қабылдағанда қандай талаптар қоятыны әзірге маған белгісіз. Бірақ интернет технология дамыған сайын, бізге де бұл талаптар жетеді деп ойлаймын.

Қазақстанда журналист болып қызмет етудің өзіндік қызықтары бар. Себебі қазақ журналистерінің денінде таңдау шектеулі. Бір журналист бүгін мемлекеттік арнада немесе газетте қызмет етіп жүрсе, келесі жылы ақшасы көбірек мемлекетке лоялды бір топтың ашқан басылымында қызмет етеді. Ол кенеттен жабылып қалса, оппозициялық сипаттағы басылымға барады. Осындай шеңбердің ішінде қызмет етеді.

Егер журналист қызмет барысында қандай басылымда қызмет ететініне аса мән бермесе, онда неге соққыға жығылған оппозициялық арнадағы әріптесіне тілеулестік танытатынын ашық білдірмейді деген сауал туындайды…

Stan.tv ақпараттары менің де көңілімнен толықтай шығады дей алмаймын. Бірақ журналист әріптесімді қызметі үшін соққыға жығу, қорқытып-үркіту дұрыс емес деп санаймын. Мұндай оқиғалар “Журналистер Одағы” тәрізді  ұйымдар үшін сын болса керек. Әзірге туиттерде аталған жағдайға қатысты алаңдаушылығын депутаттардан тек ҚР Парламент мәжілісінің депутаты Мұрат Әбенов білдіріп отыр.

Журналистер әріптестерімізге тезірек сауығып кетуілеріне тілектеспін. Қылмыскерлер өздерінің жазасын алады деген үмітім басым.

Қысқасы маған хабар беретін орыс тіліндегі ақпарат құралдарының (tengrinews, gazeta) дені айтатыны осы. Бұл екі ақпарат құралының да ар жағында билік емес, билік маңындағы адамдар екені аян. Ақпарат әлемді билейтіні рас болса, мұндай ақпараттар елдің назарын ұлттық мәселеге емес, шет-шегі жоқ даулы тақырыптарға қарай тірейді.

Соңғы тақырыпқа тоқталсам. Әлдебір ұйымның зерттеулерін қарағанда қазақстандықтардың үштен бір бөлігі елден көшіп кетуге әзір екен [сілтеме орыс тілінде]. Әрі оның дені қазақтар болып шығыпты. Мұның бәрі 138-дің хатына беріліп отырған орыстілді медианың жауабы деп түсінуге болады.

Рас. Қарны тоқ адам, өзінің жағдайы әрқашан жақсы болғанын қалайды. Себебі халық саясаттан алшақ. Саясатқа араласып, өз мүддесін қорғапты дегенді әлі ести қоймадым. Сондықтан қарын қамын ойлағандар мемлекеттік жәрдемақсы жоғары Еуропаны түсінде көреді. Қарапайым адамның арманы. Себебі 20 жылдың ішінде өсіп шыққан жаңа ұрпақ “ұлттық идеологияны” сусындады деу қиын. “Халықтар достығы” мен “130 ұлт” ұраны аясында өскен жанға Еуропадағы өзге 130 ұлттың ортасында достығын сақтай салу да түк емес. Себебі Қазақстан мен өзге елдің арасындағы айырмашылық олар үшін шамалы.

Шетел көрген менің құрдастарымның арасында Қазақстанға қайтамын дейтіндер де сирек. Шетелдік біліммен қаруланған олар, әлемнің кез келген елінде тіршілік ете алатынына сенімді.

Ұлттық мүдде екінші немесе соңғы орындардың қатарында. Кішкентайынан ұлттық құндылықтар бойға дарымаған жанға махаббатын сезімін ұялату қиын. Әрі Қазақстандағы бүгінгі жағдай да бұған бет бұрып тұрған жоқ. Сондықтан осы тақырыпты орыстілді медианың түртпектегенді жақсы көреді.

Шетелде тұрып жатқан біршама жастарды білемін. Қазақтар. Ұлтшыл. Шетелде жүрсе де тілдің, ұлттың қамы үшін шамасы келгенші жобалар жасап жүр. Елге іштен емес, сырттан көмектескен жақсы деген пікірде олар. Бірақ азаматтығын ауыстырған олардан “Қазақстанға келесің бе?” деп сұрап көрмеппін.

Ойларым сәл шашырап кеттім ғой деймін. Бірақ орыстілді медиа қазақ қоғамының санасына қатты ықпал етіп отырғаны анық. Қазақ қоғамы өзді-өзді болуы үшін бірінші кезекте медиасының тоқпағы мықты болуы керек деп санаймын.

сурет СС рұқсаты негізінде dysonology есімді flickr қолданушысының мұрағатынан алынды