Кыргызстандагы кайсы партияларды Оруссияга баш ийбейт деп ойлойсуңар?

Тасмада маркум Айбек: «Эй, эшектер, силерде намыс деген барбы? Бириңдин кызыңды зордуктады, бириңдин карындашыңды зордуктап отурса, кайра ошол Кадыржанды бийик тутуп барасыңарбы? Башыңарга иш түшкөндө эмнеге Кадыржанга барган жок элеңер? Сени атамдын досу деп жүрсөм, сен жеткен акмак, эшек турбайсыңбы», – деп жана башка ушул сыктуу сөздөр менен ал аксакалды сабап жатат.

Мында биринчи орунду мурдагыдай эле үч жыл катар Дания ээлеп келүүдө, экинчи орунда – Гонконг, ал эми Жаңы Зеландия үчүнчү орунга жайгашты. Бул мамлекет бир катар реформаларды жүргүзгөн соң, жер шарындагы бизнес жүргүзүү үчүн эң жагымдуу шарты бар өлкөгө айланган. Канада жана Сингапур тийиштүү түрдө 4 жана 5-орунга жетишти, ал эми алдыңкылар тизмесин Чад, Зимбабве жана Венесуэла жыйынтыктайт.

Ал эми мурунку СССР тизмесине кирген өлкөлөр төмөнкүдөй тартипте жайгашты: Литва 32-орунда, Латвия 41, Грузия 61, Казакстан 72, Азербайжан 79, Армения 96, Россия 97, Украина 98, Кыргызстан 106, ал эми Тажикстан 121-орунда турат. Бул тууралуу “Кабар” агенттиги маалымдады.

Photo by EPA

КР вице-премьер-министри Азимбек Бекназаров «Эркин Тоо» гезити уюштурган түз байланышта окурмандардын суроолоруна жооп берип жатып, бүгүнкү күндө кээ бир эл аралык уюмдар саясий партиялардан кем калышпай калды деп билдирди.

«Мамлекеттин ишине киришишет, бийликти обу жок сындашат, анан өлкөдө болгон окуяларды көбүртүп-жабыртып чыга келишет. Алардын уставында маселен, бирөөндө коррупцияга каршы күрөшөөрү жазылып турса, экинчисинде адам укугун коргоо жөнүндө айтылат, үчүнчүсүндө түрмөдөгү зордук-зомбулукту болтурбоо ж.б. деп конкреттүү жазылган. Анан ошол өз иштерин кылбай, таптакыр тиешелүү эмес иштерге киришип кетип жатышат. Бул өтө чектен чыккандык болуп саналат. Тактап айтканда, мыйзамды одоно бузуу», – деди Бекназаров.

Ал белгилегендей, мындайлар өз жолуна коюлат, ашынгандары жабылат, жазаланат, «антпесе болбой калды». «Биз мамлекеттин бүтүндүгүн сактап калышыбыз керек. Акыркы учурда Кыргызстанга сырткы, ички күчтөр тарабынан «маалымат согушу» жарыяланды. Биз ушундан сак болушубуз абзел», – деп белгиледи Бекназаров.

Азимбек Бекназаров азыркы учурда ишкерлер тарабынан гана жашыруун жемеленбей, көз карандысыз жана бейөкмөт уюмдарынын өкүлдөрү тарабынан дагы жемеленип келет. Ага каршы аргументтердин саны жана сапаты дагы курч, бирок ага карабастан жакында эле анын позициясы вицепремьерликке дейре көтөрмөлөндү. Балыктын баш жагында жайгашкан Азикенин кылыктары өлкөнүн демократия нугунда өнүгүүсүнө күмөн туудурат.

Фото: benpaarmann, Flickr

Борбор калаабыз Бишкек – дуйнө жүзүндөгү жаӊы жана жашыл шаарлардын бири. Бул жер бир караган адамга өтө эле жөнөкөй, бөлөк өлкөлөрдүн баш калааларына салыштыра келгенде, анча кооздугу жок болуп көрүнгөнү менен турмуш тиричиликке бай, ар бир нерсеси өз алдынча кызыктуу жана көркөм. Бул шаарга шаар ичи жана шаарга жакын аймактар кирип, жалпы жонунан Бишкек деп аталат.

Бишкек шаарынын тузулуу тарыхы дагы өзүнчө бир кызык, бирок бугун биз бул шаар жөнүндө эмес, шаар жашоочуларынын жашоо айрымачылыктарынын бир нечесин гана көрсөтүүнү эп көрдүк. Бишкек бир шаар болгону менен бул жерде турмуштук татымдары, жошоо шарты бири-бирине дал келбеген адамдар эки башка жерлерде жашап келишет. Муну менен биз шаар тургундарын жашоо шартына, аймагына ылайык биринчи жана экинчи Бишкек деп экиге бөлдүк.

Экинчи Бишкек- бул жаӊы конуштарда жашаган адамдардын жашоо шарты.
Шаарга жакын жайгашкан жаӊы конуштар (жол журуу убактысы 5 мүнөттөн баштап 25-30 мүнөткө чейин)-Арча-Бешик, Ак-Босого, Ак-Бата , Бакай-Ата ж.б Бул жаӊы конуштарга элдер 1990-жылдан тартып, өз мээнеттенип тапкан акчаларына жер улушун сатып алышып, үй курушуп, бак тигип, өз жаӊы конуштарына мектеп курулганда бала-чакаларын окутушкан. Биринчилерден болуп түзүлгөн жаны конуштардын окуучулары азыркы учурда мектепти аяктап, алды окуу жайларга тапшырып, окуп жаткан убактары. Өз убагында бул жерлерде жашаган адамдарды свет жана суу маселелери кыйнаган. Ал эми азыркы учурда алар андай кыйынчылыктарды унутуп олтурган убактары.

Ар бир жаӊы конуштардын аталышынан баштап , өзүнчө жаӊы конуш болуп түзүлүу тарыхтары дагы бири-биринен айырмаланып турат. Алсак, 2004-2005 жылдары ар кайсы жер-жерлерди күч колдонуп, астыларына ажылдаган, саясат жөнүндө биртике түшүнүгү бар аял-эркектерден салып алышып, өкмөт бизди бакканга жана өз жарандарына жер берүүгө милдеттүү деп, Бишкек шаарына республиканын ар тарабынан, көбүнчөсү Ош, Жалал-Абад, Баткен облустарынан жана Нарын, Ысык-Көл, Талас шаарларынын өзүндө жашаган, бирок жер үлүштөрү жок атуулдар мыйзамсыз турдө басып алышып, акыры жер бөлдүрүп алышкан( Озерное, Маевка, Кара-Жыгач ж.б). Ошол жылдардагы басылып алынган жерлерде мектептер курулуп эбак бүткөн жана азыр ал жерлерде окуучулар окуп жатышат, айылда 70% үйлөр курулуп, бирок светтери толук тартылып бүтө элек жана суулары таза эмес чыгат. Бирок, ал жакка барганда кадимкидей өз айылыӊ көз алдыӊа элестейт. Таза аба, жаш-балдардын ызы-чуу салып ойногондору жана кечкурун иттердин добуштары угулуп, үйлөрдөн түтүн чыгып турат.

Ар бир жаӊы конуштардын өз алдынча ички маселелери болуп келет жана алар төмөндөгүдөй:

• Суу көйгөйү – Ай аккан суу аккан суу, ар адамга жаккан суу демекчи, адамдарды таза суусуз жашоосун элестетүүгө эч мүмкүн эмес. Жаӊы конуш тургундарын таза суу маселеси абдан кыйнайт, алыстан челектеп суу ташышып, суунун баркын түшүнүп, аз коротконго аракет кылышат.
• Жол маселеси- жай мезгилинде асфальтталбаган жолдору чаӊга толуп, үйлөрдү бат-баттан чаӊ басып турат, ал эми жаз, күз б.а жаанчыл айларда өӊгүл-дөӊгүл болгон жолдору өтүүгө кыйынчылык жаратып, белчеден баткакка батырат. Кыскасы, автомашиналардын жана батинкелердин шору болгон жер деп да айтсак болот.
• Энергетика тармагы – кыш мезгилинде өчүрүлгөн жарык, көпчүлүк тургундарды кыйнап келет, айрыкча, жаш балдары бар үй-бүлөлөргө оголе азап, түнкүсүн тамак бере албай кыйналышат. Ал эми Лермантовдун тамсилиндеги, кышында калчылдап бийлеген ийнеликтей болуп, жайды жайлай ырдаган атуулдар, отун-сууну жетиштүү түрдө камдап албагандыктан, свет жарыгы түнкүсүн өчүрүлөөрү менен жылуу кийимдерин кийип, чүмкөнүп жатып алышат. Бир жагынан бир калыптагы температуранын жоктугунан жана сууктан, жаӊы конуштарда өзгөчө, жаш балдардын өпкөгө суук тийүү жана грипптин бардык түрлөрү менен катуу оорушу, шаар ичиндеги жашаган жаш балдарга караганда оголе көп кездешет, буга мисал, шаардык ооруканалардын 70-80% ошол экинчи Бишкектен келген жаш балдар түзүшөт.
• Газ – газ колдонууну азырынча айтпай эле турсак болот, себеби, ал жердиктердин үч уктаса түшүнө да кире элек.
• Маршруткалык каттам – Бул аймактарда маршруткалык каттам ар бир 10 мүнөттөн баштап, 30 мүнөткө чейин созулат.
• Сапаттуу мугалим жетишсиздиги – жаӊы ачылган мектептерде кадимки эле тоолуу айылдар сыяктуу сапаттуу мугалимдердин жетишсиздиги байкалат, мамлекетибиздин башка облус, райондорунун алыскы жана тоолуу айылдарындагы мектептерине көӊүл бурганы менен 2-Бишкек көнүл чордонуна бурула элек. Окуучулар толук түрдө бардык билимди жеткиликтүү ала алышпайт, себеби сапаты жогору деӊгеелдеги мугалимдер жетишсиз.
• Дарыкана жана ооруканалардын алыстыгы. Бул жерде ооруп калган адам тез жардамдан жардам сураганды эп корушпойт, себеби жолу алыс жана начар болгондуктан тез жардамдын кызматкерлери барууда дагы көп кыйынчылыктар туулат.

Экинчи Бишкектин элдеринин соода түйүндөрү:
Бул албетте ош базары жана өз жаӊы конуштарына жакын жайгашкан майда базарлар, соода сатык дүкөндөрү. Ош базарында азык-түлүк, кийим кечелердин баасы башка жерлерге салыштырмалуу арзан баада болгондуктан, көпчулук шаар тургундары мына ошол жерден соода-сатык кылышат.

Экинчи Бишкектин тургундарынын эс алуучу жайлары:
Бул албетте Бишкек шаарынын борбордук аянтчасы. Баш калаабыздын көркүнө көрк кошуп турган бул аянтчадан жаӊы конуш тургундарын аябагандай көп кездештирүүгө болот. Шаар көрөбүз деп келген Кыргызстандын ар булун-бурчунан келген адамдар, борбордук аянтчаны бир көрүп кетүүгө жана ошол жерде эс алып, эл көрүүгө умтулушат. Мындан 20 чакты жыл мурун ар тараптан эс алам деп келген элдер тарых музейлерине, ВДНК азыркы Фламинго атракциондук эс алуучу жайларын көрүп кетишчү.

Биринчи Бишкек
Ал эми биринчи Бишкек менен экинчи Бишкектин айырмачылыктары жөнүндө сөз кыла турган болсок, асман менен жердей болот. Биринчи Бишкек- бул бардык шарты бар кабат-кабат уйлор, айлана-чөйрө таза, айрыкча борбордун так ортосунда жашаган адамдардга өтө ыӊгайлуу шарттар бар.

• Ысык суу жана муздак суу. Бир жылда бир жолу 30 күнгө ысык суу өчүрүлгөн учурда гана элдер жүдөп калганы гана болбосо, калган 11 ай бою ваннада ысык суу, муздак сууну ченелбей колдонушат.
• Жолу- жолдору кышы-жайы түз, таза болот жана жол коопсуздугу гана адамдарды тынчсыздандырбаса, ар бир жылы жолдор түздөлүп, оӊдолуп турат.
• Свет – биринчи Бишкекте кышы да жайы да техникалык мүчүлүштөрдөн улам гана өчпөсө, мындай күндөрү шаардын дээрлик жарыгы өчпөйт.
• Газы бар.
• Маршруттук каттамдар бат-баттан жүрүп турат.

Соода кылчу түйүндөрү- бул жерде жашаган шаар тургундары чоӊ-чоӊ магазин, супер маркеттерден, бутиктерден соода кылышат. Мындай соода түйүндөрдө соода кылуу сапаттуу, ынгайлуу жана коопсуздугу бекем болот. Андан тышкары билим сапаттуулугу, эс алчу жайлары, ооруканалар, дарыкана, деги койчу толгон токой адамдарга эӊ зарыл болгон жерлерин, мекемелерин айта берсек сөз түгөнбөйт. Бул жерде жашоо абдан кызыктуу, жеӊил, ар кандай ооруулардан сырт болуу менен бирге көпчүлүк жаны конуш тургундары сыяктуу турмуштук маселелери жок жашоо кечиресиӊ.

Мына замандаш, эки Бишкектин айырмачылыгын көрдүӊөрбү. Эмесе, баардык окурмандарды, мээнеткеч болуп коп иштешине жана жакшы, жеӊил жашоосуна чакырамын.

Cүрөт Flickr’дин eatswords’ине таандык.

Кыргыз эли байыртадан эле мал жандуу эл. Айрыкча жылкы остурууну жакшы корушот. Анткени, жылкы кыш кундору кобунчо талаадан кар тээп оттойт, колдго анчалык карабайт. Минсе каалаган жерине оз убагында жеткирет, ишеничтуу унаасы болот.

Ошондуктан, кыргыз эли бугунку кундо да «ат адамдын канаты» дешип жорго, таскактуу аттарды жогору баалашат. Аны остурууго коп конул болушот. Дуйного белгилуу болгон кымыз да жылкынын сутунон ачытылат.

Ошону менен эле катар байыртадан эле кыргыздардын жашы да, карысы да, уулу да, кызы да аттын куланы менен тен ойноп, ойноктото бастырып, ат устундо ар турдуу оюндарды ойношкон, конул ачышкан. «Келин жарыш, кыз жарыш » оюну да ат устундо ойнолуучу оюндардын бири. Ал азыр да элдик майрамдарда, ар кандай салтанаттарда откорулуудо.

Оюн тегиз, ташы жок кенен талаада ойнолот. Оюнга 13 жаштан 23 жашка чейинки 5-6 кыз-келин жасалгаланган ат жабдык токулуп, уртуктолгон кулук аттарга алчыланта минип катышат. Улуттук кийимдерин кийишет.

Алардан тышкары оюнду уюштуруучу, ат айдоочу кишилербул оюндун отушуно комоктошушот. Оюнду уюштуруучу кулукторду, оюнга катышуучу кыз-келиндердин кийимдеринин ат устундо кийууго жарактуу экендигин, ат жабдыктарынын ылайыктуулугун кароодон откорот. Кыздар тебетей киет. Келиндер жоолук салынат.

Кулук аттарды жарыштырууну баштоочу жерди, мараны белгилейт. Ат айдоочу болсо кулук аттарды чабууну баштоочу жерге шаан-шокот менен шаракташкан кыз-келиндерди баштап барып, катарга тизет да чабууга белги берет. Оюнду уюштуруучу марада кулуктордун келишин кутуп турат. Ат чабууну баштоочу жер менен маранын аралыгы 1 километрден ашык болот.

Бул макала Токутосундун жеке сайтынан алынды.

«Биз электр энергиясын уурдоону азайтып, коррупциялашкан башчылыкты тазалап, энергияны үнөмдүү пайдалануу боюнча аракеттерди көрүп жатабыз. Ошондой эле учурдагы маалымат боюнча Токтогул суу сактагычындагы суунун көлөмү 13 млрд кубга жетти. Андыктан мындан ары жалпы дагы, даректүү дагы электр энергиясын өчүрүү болбойт», – деди О.Артыкбаев.

Энергетика тармагына жакынкы 10 жылда 6 млрд доллар керектелет, деп айтты «Форум» гезитинин 4-июнда чыккан санындагы маегинде энергетика министри Осмонбек Артыкбаев.

Анын айтымында, бул каражат кубаттуулугу 1200 мегаватт болгон Кара-Кече ГРЭЦин куруу, чакан ГЭСтерди куруу, Ат-Башы ГЭСинин кубаттуулугун 10 мегаваттка көбөйтүү, Үч-Кургандын кубаттуулугун 15 мегаваттка чоңойтуу иштери кирет.

«Мындан тышкары ошол 6 млрд доллар менен электр энергиясын Казакстанга, андан Афганистан аркылуу Пакистанга экспорттоо үчүн алып өтүүчү жогорку чыңалуудагы линияларды да курабыз», – деди Артыкбаев

Баракелде – Өлкөнүн энергосистемасын каатчылыктан толук чыгаруу үчүн 5-10 жылга чейинки аралыкта 6 миллиард доллар керектелет, деп билдирет 1-июнда энергетика министринин милдетин аткаруучу Осмонбек Артыкбаев эл аралык донорлор менен болгон жолугушууда билдирди. Анын айтымында, быйылкы энергосистема бюджетинин жетишпестиги – 1 млрд 520 млн сом, деп билдирет Улуттук биринчи каналы.

Чабылуучу аттын кандай кулук экендигин алдын ала коро билген сынчылар, чабышка тушкон аттардын суроочулору болот. Ат азыр кобунчо айлампада, кээде туз жолдо чабылат. Атты токулуу да, жайдак да чапса болот. Кулукту минип чапкан бала чабендес деп аталат.

Мелдешке 8-14 жаштагы уландар 3 жаштан жогорку бардык тукумдагы атты минип катыша алат. Ат 1200 метрден 50 километрге чейинки аралыкка чабылат. Ат чабышта жолду кыскартууга, башка бироонун атын камчы менен чабууга, жолдон тороого болбойт.

Кулуктордун алдыга чыгып келгендерине жараша женуучулор аныкталып, байге ыйгарылат. Эгер аттар бир нече кезекке болунуп чабылса, анда байпге убакыт боюнча (ээлеген орду) аныкталат. Ат чабышта кулуктун алдыга чыгып келиши анын заяпкерине жана заяпкердин айтканын так аткарган чабендеске жараша болот.

Бул макала Токутосундун жеке сайтынан алынды.

Касым Тыныстановдун иштери текке кеттиби?

Акыркы мезгилде кыргыз тилинин коомчулукка тийгизген  ролу, маани-манызы , ээлеген орду   тууралуу эл арасында  ар туркун  ойлор  жаралып  келе жаткандыгы баарыбызга маалым. Ар кандай массалык  маалымат булактардан бири-бирине таптакыр туура келбеген ойлорду чагылдырган пикирлерди окуйсун.  Лингвисттер тобу,  кыргыз тили жоголуп кетуу  коркунучунун алдында  турат деп,  буга алдыртан кам коруубуз зарыл десе, кээ бири муну менен кыргыз элинин тил тагдырын чечууго болбойт , коом бизден эмнени талап кылса биз коомго жараша озгоробуз деп айтып келишуудо.

Ал эми биз кыргыз элинин откон тарыхына кайрыла кетсек, орус  баскынчылыгы кыргыз элин басып ала элегинде, кочмон эл азыркыдай корея, кытай,  англис, турк,  орус тилин суйлоп уйронуу тургай, болок элдин тилин небере-чоборолорум суйлоп калат деп,  уч уктаса да тушуно  кирген эмес эле да. Ал эми азыр болсо,  бала-чака, неберелерин орус, чет тилдерге озгочо басым жасап окуткан бала бакчадан баштап, кымбат мектеп гимназиялардын акчасына карабай берип окутуп жатышат.  Демек, бизге кыргыз тилдин кереги жокпу деген ойго жетеленесин.

Чет болгон тилдердин таасири

Орус тили болсо талашсыз байлыгы жана туркундуулугу дуйно таанымды кенитет, орус тили аркылуу илим-билимди, техниканы, медицинаны, маданиятты, деги койчу баарын билдик.  Бул болсо,  этникалык цивилизациянын  улуттук тил маселеге, салт-санаага   устомдук  кылып, кыргыздардын дуйно таануу, тил билуу, маданият  таануу аракети,  оз тилинин жоголуп кетуу коркунучун андабай калуу коопсуздугун жаратууда.

Англис  тилин оздоштуруу ишенимдуу, бул- чындык.  Дуйно жузунун копчулук болугу англис челенди,  ал тургай  коп калктуу  Кытай мамлекети бугун максаттуу турдо англис  тилин уйронуп жатышат, себеби аларга ири артыкчылыктарды берээрин жакшы тушунушот.

Эгерде,  биздин жаштар оз иштерине  тын болуп, оздорунун ийгилигин кааласа, анда мунун зарыл шарты болуп  англис жана орус  тилдерин кошумча оздоштуруу болуп саналат. Чет тилдерин уйронуу тил байытууга алып келет, мисалы копчулук создор чет тилдеринен келип (референдум, амнистия, инфекция ж.б толтура) биздин тилде суйлонуп келе жатат.  Бул алардын ан-сезим, дуйно таануусун  кенейтип, заманбап дуйнолук тенденцияларды сезе билууго  жана мезгилден артта калбоого мумукунчулук берет.

Маалымат кимдин колунда болсо дуйно ошонун колунда деп бекеринен айтылбайт. Ошондуктан улутту бир эле тил менен чектоого болбойт.

Кыргыз тили карьерага каршы

Айыл жергесинде болсо мейли, ал эми шаар ичинде орус тилин оздоштуруп алуу –  бул зарылчылдык, себеби шаар ичиндеги дээрлик  жумуш орундарын камсыздоочу тармактар, чакан ишканалар, 90% орус тилинде жургузулгондуктон,  айылдан  келген коп жарандар жумушка орношо албай,  айласыздан кара жумуштарга иштеп жан сактап  кетишуудо.  Бул нерсе б.а тил билбегендик,  алардын  айлык акысына  жана кызматтык карьерасына дагы чон тоскоолдук жаратууда.

Демек, А.Пушкин күчтүүрөөк экен да?

Мисалга ала кетсек, Тилек жердиги Таластан, 19 жашта, ОСОО ТД Народный магазининде,  грузчик б.а жук ташыгыч  болуп 1 жылдан бери иштеп келет,  ордунан которулойун деген ойу да жок. Себеби,  орус тилин билбегенден кийин мен  сатуучу-консультант болуп иштей албайм да – деп отурат.  Ал эми ушул эле тармакта иштеген Замир, 18 жашта, жердиги Чуй облусунан, билим денгээли жогорураак, орус тилин жакшы оздоштургон жигит,  жук ташуучудан сатуучу-консультантка,  андан администраторго которулуп , эми менеджерге которулойун деген ойдун ичинде журот.

Ал эми орус тилинен тышкары англис, турк  , корей тилдерин мыкты билген жарандар   жакшы жумушта, жакшы маянага иштешет. Канча тил билсен ошончо адамсын дегендей,  карьералык которулууго, бакубат турмушка, профессионалдык билимди улантууга  дагы тил оздоштуруу чон таасирин тийгизип, адамдын ан-сезимин остуруп гана тим болбостон, онуккон цивилизация менен тыгыз байланыштырып,  чон жетишкендик алып келет.

Эми эмне кылабыз?

Биринчи, тил адамдын баарлашуу ыкмасы. Илгери ат араба менен журсок, азыр автомашина, демек тилди да ат арабага тенеп салабызбы?  Эне тилибиздин кооптуу абалын томондогундой болукторго болдук.

1. Кыргыз тилинин   жоголуп кетуу  коркунучу- азыркы биздин  экономикалык  маселелерибизге байланыштуу.
2. Эн  башкы маселе  – дуйно таануу дилгирлигибизде, ар тараптуу онугуу жолун издегенибизде.

Япониянын 90% япон эли тузуп, калкы япон тилинде суйлошот  жана  онуккон мамлекет болгондуктан тил коопсуздугу маселеси аларды ойлондурбайт.  Исландияда калкынын саны бизден аз дагы, бирок  бай калк болгондуктан тил маселеси аларда дагы коркунучсуз абалда.  Ал эми, Россия менен Улуу Британияда тил коопсуздугу тургай , кантип оз тилдерин жайылтуу максатын коздошот.

Бизди курчап турган айлана-чойробуз б. а бир мамлекетте чогуу жашап жаткан улуттагы болок жарандарыбыз, цивилизацияга умтулуу, дуйно таануу аракетибиз, болок элдер менен оз жерибизде жашап жатып, алардын тилинде ээрчиме болуп суйлошуубуз, чет тилдерди оздоштурууго болгон муктаждыгыбыз биздин тилди, биздин коомду тузуубузго жол бербейт. Эгерде биз ушундай денгээлде тил билуу зарылчылыгында турсак, 50- 100 жыл аралыгында кыргыз тилин сактап турган жергиликтуу айыл калкы биздин шаар абалына тен  келип, нукура кыргыз тили толук бойдон суйлонбой, жок болуп кеткен латын тили менен барабар болуп калат.

Андыктан , жогорку тараптын ийне-жип, баскычынан баштап, жаны торолуп келе жаткан ымыркайга чейин кыргызчалаштыруу зарыл. Тил уйрон, ал тургай  илгертен эле 70 тей  тил билген Жедигер аттуу адам болгон деген аныз кептер бар, бирок кыргыз тилин ыйык тутуп кыргызча суйло! Оз тилин сактап калуу  ар бир атуулдун жеке колунда. Башка тилге муктаж болсон да оз эне тилинди алтындан кымбат тутуп, аяр мамиле жаса, анткени сенин тилин, сенин дуйнон жоголуп кетуу коркунучунда!

Кыргыз элинин ат устундо ойнолуучу спорт оюндарынын бири. «Манас» эпосундагы:

Болунуп ордо, чын морой,
Атпай турган жер бекен?
Жатпай оюн, кок бору
Тартпай турган жер бекен?

деген саптар кок борунун байыркы оюндардан экендигин баяндайт. Кок бору тегиз жерде ойнолот. Оюнга 10-15 жаштагы уул балдар кунан минип катышат. Оюнчулардын саны чектелбейт. Оюнчулар оздорунон оюнга калыс шайлашат. Калыста эчкинин чылгый териси болот. Ал «Кок бору» деп аталат.

Деги эле «Кок бору» терминдин келип чыгышы, илгерки кучко толуп турган жигиттер кадимки эле боруну (карышкырды) чаап алып, талашып- тартышып ойношкондугу менен байланышкан. Азыркы мезгилде бул оюн шартка ылайыкташтырылып, кыйла маданиятташтырылган.

Эгер кок боруго 17 жаштан откон карылуу жигиттер катышса, башы кесилген улак (кобунчо серке), айрым учурда торпок да тартылат. Кок бору тартылуучу жер, мара белгиленет.

Калыс оюнчуларды шамдагайлыгына, чабендестигине жараша барабар санда эки жаатка болот. Ал атчан келип, колундагы кок боруну оюнчулардын ортосуна таштайт. Оюнчулар ат менен жоолошуп келип, алардын ичинен мыкты чабендеси кок боруну энип алып качып жонойт. Ал кок боруну ынгайы келсе оноктошторуно берууго, аягында марага таштоого, ал эми атандаштары кок боруну андан жулуп алып, оздору марага таштоого аракеттенишет.

Оюндун журушундо кайсы жаат кок боруну марага таштаса, ошол жаатка бир упай берилет. Калыс, упайларды каттап турат. Оюндун акырында упайлар эсептелет. Кайсыл жаат коп упайга ээ болсо, ошол жаат, оюнда утут. Бул оюн «Улак тартыш» деп да аталат.

Бул макала Токутосундун жеке сайтынан алынды.

Ар бир жаатка ат коюлат. Мара белгиленет. «Ак чолмок» узундугу соомчо келген ак соок (бодонун шыйбылчагы), жонулган же ак менен сырдалган жыгач болот.

Калыс оюнчулардын бардыгына ак чолмокту корсотуп, андан кийин оюнчуларды тескери каратып тургузуп, алар ак чолмок кайсыл тарапка ыргытылганын билбей калсын учун бир тарапка таш, экинчи тарапка ак чолмокту ыргытат.

Ыргытылган ак чолмоктун кайсы жерге тушконун баамдоого эки жак тен даяр турушат. Тушор замат жапырт чуркашып ак чолмокту издей башташат. Биринчи тапкан оюнчу оз жаатынын атын унун бийик чыгарып атайт да, мараны коздой чуркап жонойт.

Атаандаштары ак чолмокту андан тартып алууга аракеттенишет. Ал тарттырып жибербей буйтай качып, жазгырып же онокторунун бирине бере салууга аракеттенет. Эгер атаандаштары ак чолмокту тартып алса, алар да оз тобунун атын кыйкырып атап качууга тийиш.

Ак чолмокту марага алып келген жак кайра ыргытат. Ак чолмокту марага бир жолу таштаган жаатка 1 упай эсептелинет. Калыс упайларды эсептейт, оюндун жыйынтыгын чыгарат. Оюн эрежесинин туура сакталышына коз салат.

Эрежени оюнчулар бузган убакта «ышкырып» белги берип оюнду токтотот. Калыстын буйругун аткарбаган оюнчу оюндан чыгарылат. Оюндун жыйынтыгында кайсы жаат коп упай топтосо ошол жаат утат. Упайлар барабар болуп калса кайсы жаат оюнду аз бузса, ошол жаат женет.

Ак чолмокту талашууда кийимден, колдон, буттан тартпастан, туртпостон, оюнчунун колундагы ак чолмокту гана алууга аракеттенуу керек. Оюн куч сынашмай оюндарынын катарына да кирет. Оюн кобунчо айлуу тундо ойнолот. Бул оюн «ака чоол» деп да аталат.

Бул макала Токутосундун жеке сайтынан алынды.

Кыргыз эли байыртадан эле башка элдер сыяктуу бала тарбиялоого абдан чоң көңүл бөлүшкөн. Баланы чени менен эркелетип, жакшы тарбия берүүгө аракеттенишкен. Мисалы, сал билек деп баланы эркелетүүдө ата-эне же ага-эжеси бөбөгүн алдына алып олтуруп, анын эки бутун эки колу менен сал билек кылып кармап, төмөндөгүдөй ырларды айтышкан.

Алдей-аддей, ак бөбөк,
Ак боз жорго мал белек.
Алдей-алдей ак бөбөк,
Айран, кымыз ич бөбөк!
Сал-сал билек, сал билек,
Сары майга мал билек,
Коён эки кош белек,
Кошуп алган ак бөбөк,
Ак бешикке жат бөбөк,
Кунан койду сой бөбөк.
Куйругуна той бөбөк!

Кылымдар бою бөбөгүн ыр менен эркелеткен ушул сыяктуу салттары менен кыргыз эли табиятынан ырга шыктуу болуп өскөн. Бөбөктү жашынан жатык болууга, ырды, сөздү баалай билүүгө үйрөткөн. Бул салт атадан балага өтүп, азыркы кезде да улантылууда. Бешик үйлөрдө жогорудагы ыр саптарын элдик педагогика нын жакшы салттарынын бири катары пайдаланса болот.

Бул макала Токутосундун жеке сайтынан алынды.

Алты бакандын үстүнө туурасынан устунча орнотулган учурлар да көп жолугат. Оюнчулар эки жаатка бөлүнүшөт. Арканга эки оюнчу (көбүнчө бир жагына кыз, экинчи жагына жигит) чыгып, арканды бекем кармап бетме-бет турушат. Оюнга катышуучулар селкинчекти күүлөнтүп коюшат.

Андан кийин тээп аткандар өздөрү күүлөшөт. Ошентип, алты бакан селкинчек тебүү кезек менен улантылат. Кайсы жааттын оюнчулары белгиленген бийиктикке кп ктрлс ошол жаат жеет. Алты бакан селкинчек Тб ыр, бий, куудул сз менен коштолот.

Бул макала Токутосундун жеке сайтынан алынды.

Сүрөт Ербол Жунусовго таандык.