Керим Кушубаков БИРИНЧИ орунду алды. (60 кг салмак категориясы менен (132 pound))
Абдыкеев Болот БИРИНЧИ орунду алды (85 кг салмак категориясы менен (187 pound)).
Мирбек Сагынбеков ҮЧҮНЧҮ орунду алды. (70 кг салмак категориясы менен (149 pound)).

Керим Кушубаков

Керим Кушубаков жана Мирбек Сагынбеков

Керим Кушубаков

Керим Кушубаков,  Абдыкеев Болот, Мирбек Сагынбеков

Мирбек Сагынбеков

Чын журөктөн куттуктайм!
Алга Кыргызстан!

Бирок буга чейин “Кыргыз тилин эмне үчүн үйрөнүш керек?” деген суроого өлкөбүздөгү жогорку окуу жайларынын биринин студенти Маргарита Скочилодон мекендештерибизге лирикалуу жооп:

«Биздин жер жылуулукка, жарыкка, көк-жашылга, сүйүүгө каныктырылган. Баарында жеңилдик жана мээрим сезилет.

Ал эми кыргыз тили – желдин аймаганындай жумшак. Ушул жер үчүн атайылап ушундай жаралгандай. Ал биздин тоолорубузду, өзөн сууларыбызды, кайталангыс токойлорубузду сүрөттөө үчүн жаралган. Жана жерде жок сулуулук, Кыргызстандын жүрөгү – Ысык-Көл так ушул тилде сүрөттөлүшү керек.

Биздин Ысык-Көлгө бир да океан, бир да деңиз тең келбейт. Ысык-Көл – бул кичинекей, жылуу көл. Ошол эле учурда горизонтко, оролуп келген толкундарга көз жүгүртсө, анын жаны бар экенин, ал жандуу экенин жана өз толкундарынын шыбыры менен биз менен сүйлөшүп жатканын сезсе болот.

Кай бир жерде, сенден болгону эки жүз чакырым аралыкта Ысык-Көл шарпылдап турганын билүүнүн өзү – бакыт. Ал эмес ушул көз ирмемде, так сенин өлкөңдө. Жана мен кыргыз жеринде – эң кооз жерде – жашаарымды, кыргызстандык катары ушул ыйык сууга кол тийгизе аларымды, тоо-токойдун, албууттанган дарыялардын, бутка оролгон чөптүн тилинде, көк карагай, кызгылт күн чыгыш менен көпкөк көлдүн тилинде – КЫРГЫЗ ТИЛИНДЕ – сүйлөөрүмдү сыймык менен айтам!»

Бул постто тил үйрөнүп жаткандарга жардам бере турган же ошого багытталган ресурстар тууралуу сөз болмокчу.

http://kyrgyz.lugovsa.net Алекс Луговскойдон кыргыз тил курсу.

Мыкты жана кыйла иштетилген сайт. Анда автордун терең илимий-методикалык даярдыгы жана окутуу тажрыйбасы байкалып турат.

Сайтта тил тарыхынын теориясы менен бирге кеңири грамматикалык, фонетикалык окуу материалын камтыйт. Эң башкысы – жакшы (ар дайым эмес, бирок автордун Израилде жайгашып, бул тилде сүйлөгөндөргө жана булактардан алыс, чамасы чарк экенин эске алуу керек) мисалдар жана тилдик конструкциялар берилген.

Тилди тартип менен, илимий негизде үйрөнгүсү келгендер үчүн must use катары сунуш кылынат. Албетте, ресурсту дагы өнүктүрүп, материалга толтуруу керек, анткени менен сайттын азыркы абалы деле тилди үйрөнө баштоого кыргыз тилин үйрөнө баштаганга чоң мүмкүнчүлүктөрдү ачат.

http://tili.kg/ Кыргыз тилин online үйрөнүү.

Бул жап-жаңы долбоордун негизги өзгөчөлүктөрү деп мен колдонуучулардын кыргызча-орусча сөздүк түзүү мүмкүнчүлүгүн жана тил үйрөнүү курсун (азыр Бишкектеги эң белгилүү жана натыйжалуу кыргыз тил окуу китептеринин авторун ишке тартуу боюнча сүйлөшүү жүрүп жатат) көрсөтөр элем. Ошондой эле медиакитепкана толтурула баштаган, мындай http://kyrgyz.lugovsa.net сайтында жок.

Ресурсту иштеп чыгуучулардын бири Александр Туманов мындай дейт: «… кыргыз тилин үйрөнүү боюнча колдо болгон материалдар кагаз түрүндө гана жана кыйла эскирип калды. Мындан тышкары, кыргыз тилин үйрөнүү боюнча көп программаларда интерактив курамы жок болгондуктан кызыксыз. Сайтта кыргыз тили сабактары, жаңы ыңгайлуу сөздүк жана чат бар. Ал гана эмес, каалаган киши базабызга кошуу үчүн өз материалдарын: сөздүктөрдү, китептерди, медиафайлдарды бизге жиберсе болот».

Эгер бул ресурстун башкаруусу жарашса, келечеги кең деп эсептейм. Жеке мага кыргыз катары сөздүккө жаңы сөздөрдү краудсорсинг аркылуу киргизүү пикири өзгөчө жакты.

Муну неологизмдерди мыйзамдаштыруу катары караса болот: алар сөздүк макаласынын өзүндө талкууланат.

Дүйшеева Гүлмира Самтыевнадан «Кылым карыткан тил» окуу китеби.

Борбор Азиядагы Америка Университетинин «Кыргыз тилинин практикалык курсу» кафедрасынын окутуучусу.

Бул курс оозеки жана жазуу жүзүндөгү кепке комплекстүү окутууну талап кылат. Автор тилди натыйжалуу өздөштүрүү үчүн сабактарды, жадыбалдарды, схемаларды иштеп чыккан жана сабактарда колдонуу үчүн лексикалык минимум түзгөн.

Менин баамымда, Гульмира Самтыевна жана анын кесиптештери кыргыз тили үчүн TOEFL тилдик тестинин аналогун иштеп чыгышкан. Бул окуу китеби боюнча окутуу програмынын кеңири сүрөттөлүшүн Борбор Азиядагы Америка Университетинен алсаңыздар болот.

http://www.sanjyra.kg/ Санжыранын генетикалык байланышы аркылуу кыргыз элди бириктирүү

Шрек кырыгзча.

Фильмдерди жана мультфильмдерди кыргыз тилине которуу керек экенинин даана өрнөгү. Кесипкөй котормочу болбосо да, ыктыярчылар которгон мультфильмдин кыска эле үзүндүсүн көрө алдым, абдан жакшы болуптур! Менин 2 жашар жээним орус тилиндеги “Маша жана аю”, “Том менен Жерри”, “Ну погоди!”, “Мадагаскар” жана “Кунфу Панда” мультфильмдерин ичине кирип кетчүдөй болуп көрөт.

Белгилүү мультфильмдерден бир нечеси КТРКнын студияларында кыргыз тилине которулган, бирок баары бир аздык кылып жатат. Мен өз балдарыма эне тилимдеги мультфильмдерди көрсөтө алам деген үмүттөмүн

http://EneTil.kg

Кыргыз тилин Google Translate сервисине киргизүү боюнча долбоор. Бул ресурста каалаган адам котормолор базасын толтуруу үчүн англисче жана кыргызча тексттерин кошо алат.

Киргизилген тексттер (сөзмө-сөз котормо) тилдик түгөйлөргө ажыратылган соң модераторлордун текшерүүсүнөн өтүп, алар кабыл алса Google Translate Toolkit котормолор базасына жүктөлөт. Ошентип, Google Translate котормолор кампасы жаңы тилдик түгөйлөргө толуп, белгилүү бир чекке жеткенде кыргыз тилинен сервисте болгон башка бардык тилдерге которуу механизмин иштеп чыгуу процесси жолго коюлат деп күтүлүүдө.

Ошону менен бирге, долбоордун максаттары муну менен чектелбейт. Котормолор базасына жаңы тексттерди кошуу каалаган кесипкөй котормочуларга текст менен иштөөдө Google Translate Toolkit куралын колдонууга мүмкүнчүлүк берет.

http://Jumasheff.kloop.kg Тил үчүн күйгөн, интернетте жана турмушта кыргыз тилине кам көргөн Motorola жана Nokia телефондорун (Nokia расмий чыгарганга чейин) кыргызчалаткан Жумашев Мураттын сайты. Ушул эле постто буга чейин аталган Эне Тил долбоорунун демилгечилеринин бири. Ал кыргыз тилинде болуп жаткан кубулуштарды чечмелеп, сүрөттөп берүүгө аракеттенет.

http://tamgasoft.kg Windows жабдыктарында кыргыз тилин колдоочу програмдарды жайылтууга арналган сайт. Азыркы убактагы эң кызыктуу колдонмо – KyrSpell 2.0 – MS Office үчүн кыргыз тилинин орфографиясын текшерүү системи.

Skype кыргызча. Илья Лукаш үн жана көрмө чалуулар боюнча белгилүү сервис болгон Skype ты ыктыярчылар менен бирдикте кыргыз тилине жергиликтештирүү боюнча долбоорду кечээ жакында эле аяктады.

кыргызча жайым файлы. Бул үчүн көптөн бери, 2007-жылдан тарта эле жергиликтештирилген жайымды түзүү үчүн расмий колдонмо бар. Бектур түзгөн жайымдын аркасы менен көп эл кыйналбай интернетте, MS Office жабдыктарында кыргызча тексттерди ӨҮҢ тамгалары менен туура жаза башташты.

http://azattyk.org.

http://diesel.elcat.kg/index.php?showforum=274

Кыргыз тилине жаңы кирип, талаш-тартыш туудуруп жаткан сөздөрдү талкуулоо боюнча портал

http://keyboard.isoc.kg

Кыргыз арибиндеги компьютердик тергич.

Кыргызча тергичти (клавиатураны) “Жаш ишкерлер ассоциациясынын” мүчөсү, ишкер Нурмухаммед Абдыкадыров иштеп чыккан.
Бул идеянын чыгышына бир окуя себеп болду. Кайсы жыл экени эсимде жок. Жакынкы эле жылдары бардык интернет кафелерде текст терип бере турган кызмат бар болчу. Бир күнү ошондой кафелердин биринин жанынан өтүп бараткам. Ал жерде бир кагаз илинип туруптур. “Текст теребиз. Орусча, англисче тексттер 15 сом, башка тилдер 20 сомго терилет” деп жазылган экен. Ушул нерсе менин намысыма тийди. Өзүбүздүн жерибизде өзүбүздүн эне тилибиз кандайча башка тилдердин арасында кирип калсын деген ой мага түрткү болду деп айтып берди.

Кыргызстандын жаңы адабияты

http://literatura.kg

http://Bizdin.kg

Кыргыз тилиндеги адабияттардын интернет китепканаларынын эң кызыктууларынын бири. Жакындан бери бул жерде Аудио жана Видео, Сөздүк бөлүмдөрү. Бирок алар азырынча жакшы толтурула элек.

http://KMB3.kloop.kg

Эң белгилүү кыргыз тилдүү сайттардын бири, анда макалалар, блогдор, кыргыз тилиндеги адабият, улуттук оюндар, салттар, ашкана тууралуу маалымат жана, эң негизгиси, ар кандай сөздүктөргө жана окуу куралдарына шилтемелер бар. Социалдык тармактардагы аккаунттары:

http://ky.wikipedia.org Акыркы жарым жылдын ичинде жаңы макалаларга толтурулуп отуруп, 4 483 макалага жетти.

Кыргыз Википедиясынын санын көбөйтүү жана элге жайылтууга чоң салым кошкондор катары «Азаттык» радиосунун Кыргыз кызматынын веб-редактору Тынчтыкбек Чоротегин жана IREX Кыргызстан уюмунун тренинг координатору Тынчтык Жанадыловду атап кетким келет.

http://presskg.com/ негизинен кыргыз гезиттери электрондук тиркеме түрүндө жарыяланат.

http://kutbilim.narod.ru/isim.htm Кыргызча аттардын маанилеринин чечмелениши. Бул жерде кызыккандар үчүн негизги аттар менен алардын маанилери келтирилген. Албетте, көп кездешүүчү аттардын тизмеси такай толукталып турат, бирок салттуу аттар ал жакта бар. Кызык жери – ат кайсы тилден киргени да көрсөтүлгөн. Адатта араб жана перс.

http://www.barakelde.org

Сайттын контенти – ар кандай булактардан алынган кыргыз тилиндеги жаңылыктар (Кыргызстандагы, жакынкы жана алыскы өлкөлөрдүн жаңылыктары жана окуялар).
Долбоор кыргыз тилин ушул тилде көп колдонулуучу контент түзүү аркылуу өнүктүрүүгө арналган.

http://www.super.kg/

Маалыматтык-көңүл ачуучу портал, баарынан көп киши кирген медиаресурстардын бири. Мында жаңылыктар, музыка, аудио жана видео, форум, эл сурамжылоо жана башка көп нерселер бар. Кыргыз тилиндеги тренддерди окуп, байкап турууну каалагандарга пайдалуу. Мисалы, «селсаяк» деген сөз Юдахин түзгөн сөздүктө «лошадь, отделившаяся от табуна» же «бродячий, оторвавшийся от коллектива» дегенди билдирсе, «Суукта селсаяктар кантти экен» деген макалада «бомж» деген мааниде колдонулат.

http://www.bbc.co.uk/kyrgyz/

BBC корпорациясынын кыргыз тилиндеги жаңылык порталы. Бул жерден кыргыз тилиндеги жаңылыктарды окуп гана эмес, бул жандуу оозеки кептин үлгүлөрү (тил кадимки турмушта кандайча колдонулары) менен таанышыш үчүн подкасттарды да укса, видео көрсө болот. Мисалы, Кыргызстандын белгилүү ырчысы Каныкейдин Би-Би-Си радиосуна берген маегин угууга мүмкүн. Негизги басымды оозеки кепти түшүнүүгө жасагандар үчүн пайдалуу.

Бул макала 24.kg сайтынан алынган.
Автор: Улан Жумашев жана Кыргыз тилге которгон жана кошумча кылган Аматов Төлөгөн.

Жеңүүчүнү калыптандырган фразалар:

• Мен сен менен сыймыктанам
• Мен сага ишенем
• Сенин колуңан баары келет
• Сен баарынан мыктысың
• Сенин жасаган жумуштарың милдеттүү түрдө аткарылат
• Сен бар үчүн мен бактылуумун
• Мен сени ар дайым жакшы көрөм
• Мен сени дайыма коргойм, эч ким сени таарынтпайт
• Сен менин жардамыма жана колдоомо ар дайым таянсаң болот
• Мен сен үчүн кубанам

Өзүңөрдүн жүрөгүңөрдү угуп, балдарыңарга ишенсеңер силер бактылуу ата-эне болосуңар. Балдар улуулардан акылдуу келишет, ошондуктан балдарыңарга ишенгиле. Эгерде ага жардам керек болсо ар дайым жанында болгула.

Ата-энелерге эскертүү:

• Баланын жасап жаткан жумушуна кийлигишпес керек. Жардам сураганда гана жардамдашыш керек.
• Кереги жок көйгөйлөрдөн жана чыр-чатактан алыс болуш үчүн баланын мүмчүлүгүн көрүп, көп талаптарды койбош керек.
• Эгерде бир сөздү 10 жолу айтуудан жыйынтык чыкпаса, анда кайра кайра кайталоонун кажети жок. Башка жолду тандап, башкача сөздөр менен түшүндүрүш керек.
• Баланын жөндөмдүүлүгү өзү кызыккан гана тармакта өнүгөт. Ошондуктан балаңыз эмнеге кызыкса да, аны а дайым колдоп туруу керек.
• Балага өзү жасаган жумуштарынын, кылык-жоруктарынын анан кийин келечекте өзүнүн жашоосунун жоопкерчилигин өткөрүп берүү  ата-эненин эң чоң камкордугу десек болот.
• Акырындык менен балага жоопкерчилик менен камкордукту өткөрүп бериш керек.
• Бала өз алдынча болуш үчүн жасап жаткан ишинде ката кетирсе да унчукпаш керек.
• Баланы канчалык урушсаң ошончо жаман болот. Туура эмес кылыктарды жасаса урушкандын ордуна жакшы бир нерседен ажыратып коюш керек.

Стив Джобстун Стэнфорд университетинин бүтүрүүчүлөрүнүн алдында сүйлөгөн сөзү

Бүгүн мен дүйнөдөгү эң мыкты университеттердин биринин бүтүрүүчүлөрүнүн арасында болушум менен өтө сыймыктанып турам. Чынын айтсам мен эч качан колледжди бүтүргөн эмесмин жана бүтүрүүчүлөргө азыркыдан жакын болуп көргөн эмесмин. Мен силерге өз башымдан өткөзгөн үч окуяны айтып берейин деп чечтим. Болгону үч окуя…

Биринчи окуя – чекиттердин биригиши жөнүндө

Мен Reed Сollegeге өткөнүмө жарым жылга жетпей окууну таштап койдум. Бирок бардыгын толугу менен таштагыча дагы 18 ай бою лекцияларга барып, студенттик шаарчада жашап жүрдүм. Мен окууну эмнеге таштадым?

Бул окуянын учугу менин төрөлгөнүмөн чубалат. Өзүмдүн төрөгөн энем, күйөөгө чыга элек жаш кыз, мени бөлөк үй-бүлөгө бакканга берүүгө бел байлайт. Анын бирден бир тилеги – мени багып алуучу болочок ата-энемдин жогорку билимдүү адамдар болушу экен. Мени бир юристтин үй-бүлөсү багып алганга дайар болот. Бирок мен төрөлгөндө алар эркек бала эмес, кыз багып алууну чечишет. Ошентип кезекте кийинки болуп турушкан менин келечектеги ата-энеме түн ортосунда телефон чалышып: “Бизде кезексиз бала болуп калды, эркек бала, аласыңарбы?” – деп сураганда алар шыр эле макул болушуптур. Кийин төрөгөн энем багып алган ата-энемдин жогорку билими жок, а түгүл, атам орто мектепти да бүтүрбөгөнүн билгенде, багып алууга керектүү кагаздарга кол койуудан баш тартат. Менин ата-энем ал кишини бир нече айдан кийин, биз баланы сөзсүз коллежден окутабыз деп убада берип атып, араң көндүрүшүптүр. Менин жашоо жолум ушундайча башталыптыр.

17 жылдан кийин, мурун айтылгандай мен коллежге бардым. Жаштык кылып мен Стенфорд сыяктуу абдан кымбат коллежди тандаптырмын. Ансыз деле бай эмес ата-энемдин өмүр бою чогултканы менин окуумду төлөгөнгө кете баштады. Жарым жыл өткөн соң коллеждин мага кереги жок экенин түшүнө баштадым: мен бул жашоодо эмне иш кылгым келээрин өзүм деле түшүнчү эмесмин, аны түшүнүүгө коллеж мага кантип жардам бере алаарын дагы түшүнө алган жокмун. Бирок ата-энемдин чогултканы менин окуум үчүн четинен азая баштады. Эптеп, кандайдыр бир жолдор менен ишим жакшы болуп кетээр деген үмүт менен окууну таштоого бел байлаган элем.

Ал кезде албетте, жаным жай табалбай жүрдүм дечи. Азыр өткөн күндөргө сереп салып отуруп, ошол чечимим менин өмүрүмдөгү эң бир мыкты чечимдердин бири экенин түшүнүп отурам. Мени окуудан чыгарып салышты. Эми мен сөзсүз түрдө баруучу курстарга барбай, өзүм каалаган гана кызыктуу курстарга барганга мүмкүнчүлүк алдым.

Албетте, баары эле шыр болуп кеткен жок. Менин жатаканада ордум жок болгондуктан досторумдун бөлмөлөрүндө жерде жатып жүрдүм. Тамак алып жеш үчүн коланын бутылкаларын чогултуп, 5 центтен өткөзгөн күндөрүм да болду. Бир аптада бир жолу жакшылап тамак ичиш үчүн ар жекшембиде шаардын ары жак башында чогулушчу кришнаиттерге чейин 7 миль жерге жөө басып барчумун. Алардын тамагы сонун эле (Нукурасында McDonaldsтын “I loved it” деген атактуу ураанынын парафразы).

Ошо кезде туйумума ишенип жана кызыкдарлыгыман улам башыман өткөзгөн көп нерселер кийин менин жашоомдогу эң баалуу тажрыйбалардан болуп калды. Бир мисал келтире кетейин. Ал кезде Reed Сollege каллиграфия боюнча өлкөдө эң мыкты билим берчү жай эле. Студенттик шаарчадагы кандай гана жазуу болбосун, мейли плакат, мейли шкафтагы жазуу болсун, баардыгы көздүн жоосун алып, каллиграфия өнөрүнүн мыйзамдарына шайкештелип, кол менен супсулуу болуп тартылып тураар эле. Мен окуудан чыгарылгандыктан сөзсүз курстарга барыштын кереги жок эле, ошондуктан каллиграфияны үйрөнүүнү чечтим. Мен бул курстан шрифттердин гарнитуралары (serif, sans-serif), тамгалардын айкалышындагы аралыктардын өзгөчөлүктөрү – айтор татынакай типографияны эмне татынакай кылаары жөнүндө көп берсени биле алдым. Бул сабактарда илимдин күчү жетпеген кандайдыр бир сулуулук, өнөрдүн туу кырлары, тарыхы бар эле… мени дайыма өзүнө тартып тураар эле.

Ал кезде ушунун баары менин жашоомдо эч качан кереги тийбей тургандай сезилчү эле. Андан 10 жыл өткөн соң, биз биринчи Макинтошту жасап жатканда, каллиграфиядан алган билимим мага кайрылып келди жана абдан чоң пайдасы тийди. Макинтош – шриффтери кооз жасалган алгачкы компьютер эле. Эгерде мен өз убагында каллиграфия боюнча сабактарга барбаганымда, “Мактарда” ар түрлүү гарнитураны колдонгонго мүмкүнчүлүк болбойт эле, шрифттердин пропорциялары туура сакталбайт эле. Windows болгону Макинтоштун көчүрүлүп алынган көчүрмөсү экендигинен улам мындай мүмкүнчүлүктөр азыркы бир дагы комппьютерде болбой калышы абдан мүмкүн эле.

Ошентип мен коллежди таштап, каллиграфиянын курсуна барбасам, бүгүнкү биз колдонуп жүргөн компьютерлердеги татынакай шрифттер болбой калышы мүмкүн эле. Албетте, мен коллежде жүргөндө болочокто бардык чекиттер биригет деп ойлогон эмесмин, бирок он жылдан кийин айкын болуп калды – алар бирикпей калбайт болчу. Кайра эле, азыр туруп алып келечекке караганда чекиттерди бириктире албайсың – аларды артка кайрылып гана бириктире аласың. Ошондуктан азыр, учуру келгенде, келечекте чекиттер биригет деп ишене билиш керек. Бир нерсеге ишениш керек: Кудайга, Тагдырга, Жашоого, Кармага, айтор бир нерсеге. Жүрүп-жүрүп отуруп чекиттер биригет деген ишеним, жүрөгүңөр силерди тапталган даңгыр жолдон башка жакка жетелеп кеткен күндө да, жүрөгүңөрдүн айтканын уга билгенге үйрөтөт. Айырма ушунда.

Экинчи окуя – сүйүү жана жоготуу жөнүндө

Мен жолдуу болдум. Өзүмдүн сүйүктүү ишимди эрте таптым. Биз Воз (Стив Возняк) экөөбүз менин ата-энемдин унаа сарайында «Apple» компаниясын түптөгөндө жыйырма гана жашта элем. Биз көп иштедик, 10 жылда биздин “сарайдагы ишибиз” наркы 2 миллиард доллар, иштегендердин саны 6 миң кишиге жеткен ишканага айланып калды. Андан бир жыл мурун биз Макинтошту – өзүбүздүн эң мыкты чыгармабызды чыгарганбыз. Мен жаңы эле 30га чыккам. Анан мени жумуштан бошотуп жиберишти.

Сен өзүң түзгөн компаниядан сени кантип бошотуп жиберсе болот? Ал мындайча болду. Компания өнүгүү үстүндө болду. Биз, менин көз карашымда, таланттуу бир кишини, компанияны мени менен чогуу башкарганга алдык. Бир жыл чамасында баары жакшы болуп атты. Бирок акырындап отуруп, биздин келечекти көрүүбүз дал келишпей, аягында экөөбүз урушуп кеттик. Башкаруучулар Кеңеши ошол убакта анын тарабын колдоду. Ошентип 30 жашымда мени ызы-чуу менен иштен бошотуп жиберишти. Мен эс тартканы өзүмдү бүт арнаган ишимен кол жууп, ичим эңшерилип кала бердим. Бир нече ай бою эмне кылаарымды билбей отуруп калдым. Мен өзүмдү мурунку муундагы ишкерлердин ишенимин актай албай калгандай – алар мага эстафетанын таякчасын беришип, мен аны колумдан түшүрүп алган сымал сездим. Мен Дэвид Паккард жана Боб Нойс менен жолугушуп, алардан баардыгын бузуп алганым үчүн кечирим сураганга аракет кылдым. Менин жумуштан кубаланышым элдин көзүнчө өткөндүктөн Силикон Өрөөнүнөн качып кетсемби деген ойлор да келди.

Акырындап мен өзүмө келе баштадым. Мен өз ишимди мурункудай эле сүйөөрүмдү сезип жүрдүм. Apple да болгон иштер мени өзгөртө алган жок. Мен кубаландым, бирок мурункудай эле сүйүүчүмүн. Ошентип, мен баарын кайрадан баштоону чечтим.

Албетте, мен ал кезде Appleден кубаланып кеткеним, менин турмушумдагы болгон эң сонун окуялардын бири экенин түшүнгөн жокмун. Ийгиликтин оор жүгү жеңилдик менен алмашты: мен кайрадан үйрөнчүк болуп калдым. Болуп жаткан иштердин баарына мурункудай бекем ишенимдүү карабайм. Ушундай сезим менен жашоомдун эң бир чыгармачыл бөлүгү башталды. Кийинки беш жылдын ичинде мен “NeXT” жана “Pixar” компанияларын түздүм, сүйүп жүрүп ажарлуу сонун кызга үйлөндүм. “Pixar” студиясы “Ойунчуктар окуяасы” деген дүйнөдөгү эң биринчи компьютердик мультфильмди чыгарды. Бүгүнкү күндө “Pixar” дүйнөдөгү эң ийгиликтүү мультипликациялык студия.

Турмуштагы кырдаалдардын өнүгүүсү бир сонун окуяны жаратты – “Apple” компаниясы “NeXT” компаниясын сатып алды. Ошентип мен “Apple” компаниясына кайтып келдим. Биз “NeXTте” ойлоп чыккан технологиялар “Apple” компаниясынын бүгүнкү кайра жаралышынын негизи болуп отурат. Лорин экөөбүздүн сонун үй-бүлөбүз бар.

Эгерде мен Apple дан кубаланбаганда мунун баары менин жашоомдо болмок эмес. Дарынын даамы ачуу болгону менен, кебетеси оорулу өзү ошого муктаж болуп турган окшойт. Кээде турмуш бизди чекеге койот – ошондо ишенимиңерди жоготпогула. Мен ушунча жылдар бою талбай алдыга жылышымдын жалгыздан жалгыз өбөгү – бул менин ишиме болгон сүйүүм деп ишенем. Сүйгөнүңдү таап ал. Бул кеңеш ишке да, жеке турмушка да туура келет.

Жумуш силердин жашооңордо көп орунду ээлейт, ошондуктан жашоодо ыраазы болуп жашоонун жалгыз жолу – бул сен өзүң улуу иш деп эсептеген ишти жасоо. А улуу иш жасоонун жалгыз жолу – бул кылган ишиңди сүйүү. А эгерде силер сүйгөн ишиңерди таба элек болсоңор анда тынчып калбагыла, изденүүңөрдү уланта бергиле. Жүрөктүн бөлөк иштериндей эле, ал керектүү ишти тапканда силер аны сезесиңер, – ушу так өзү деп. Бөлөк нагыз мамилердей эле, жыл өткөн сайын бул мамилелер өркүндөй берет. Ошондуктан издегиле. Тынчтанып калбагыла.

Үчүнчү окуя – ажал жөнүндө

Мен 17 жашта экенимде “Эгерде ар бир күнүңдү акыркы күндөй жашасаң – түбү чындык сеники болот” – деген ойду окуган элем. Бул ой мага катуу таасир тийгизди. Ошондон бери 33 жыл бою, ар күнү эртең менен мен күзгүгө карап туруп өзүмөн: “Эгерде бүгүнкү күн менин акыркы күнүм болсо, мен кылганы жаткан ишимди сөзсүз кылганды каалайт белем”? – деп сурайм. Эгерде мен көп күндөр катары менен “Жок” – деп жооп берсем, анда бир нерсени өзгөртүш керек экенин түшүнөм.

Биз баарыбыз жакында өлөбүз деген ойду эске сактоо, мага бул жашоодогу чоң чечимдерди кабыл алганга баарынан жакшы жардам берет. Өлүмдүн бет алдында – тегерегиңдегилердин ойу, амбициялар, уяат болуудан же утулуштан коркуу сыяктуу нерселер маанисин жоготот – чыныгы маанилүү гана нерселер калат. Өлөөрүңдү эске тута жүрүү – сенин жогото турган бирдемең бар деп түшүнүүгө мажбурлаган ойдун кылтагына түшпөөнүн мага белгилүү мыкты ыкмасы. Сен жылаңачсың. Жүрөгүңдү укпай койууга эч кандай себеп жок.

Бир жыл мурун мага дарыгерлер рак менен ооруйсуң деп диагноз койушту. Эртең менен жети жарымда мен сканерден өткөндө, ашказандын алдындагы безде шишик бар экени даана көрүндү. Мен ашказанымдын алдында без болоорун деле билген эмесмин. Дарыгерлер бул рактын айыкпас түрү экендигин жана мага жашаарыма 3 айдан 6 айга чейин убакыт калганын айтышты.
Дарыгерим үйүңө барып иштериңди жайына келтир деди. Бул дарыгерлердин тилинде “Өлүмгө даярдан” дегени. Бул балдарыңдын баарын чогултуп алып, айта турган сөзүндү айт дегенди билдирет. Сен ушунун баарына алдыда дагы 10 жыл бар деп ойлоп жүрсөң, көрсө болгону эки ай калган экен. Бул, сен үй-бүлөңдү ушунун баарын колдон келишинче жеңил кабыл алганга даярдап кой дегенди түшүндүрөт. Бул баары менен коштош дегенди билдирет.

Бул диагноз менен бир күн кечке жашадым. Кечинде биопсиядан өттүм: эндоскопту тамагым менен ашказандан өткөзүп ичегиме киргизишти, ашказандын алдында безге ийне сайып шишиктен анализге бир нече клетка алышты. Мен наркоздо болчумун, ал жерде көрүп отурган аялым, дарыгерлер алган клеткаларды микроскоп менен карап алып ыйлашты – дейт. Көрсө менин шишигим хирургиялык жол менен айыктырылуучу рактын сейрек кездешүүчү түрү экен. Мен операция болуп чыктым. Кудайга шүгүр, азыр мен жакшымын.

Бул менин жашоомдогу өлүм менен болгон эң жакын кездешүүм эле, жакынкы 20 жыл ичинде аны менен мындан жакын жолукпайын деген үмүттөмүн. Ушуну башыман өткөзгөндөн кийин, өлүмдү пайдалуу, бирок ойдогу гана элес катары көрүп жүргөн кездегиден, ишенимдүрөөк айта алам: Эч кимдин өлгүсү келбейт. Бейишке чыкчу адамдар да, ал жакка кеткенге шашпайт. Ошентсе да өлүм – бул бардыгыбыздын бара турган акыркы аялдамабыз. Андан ары эч ким барбайт.

Негизи ушундай болсо керек. Кебетеси Өлүм – Жашоонун эң мыкты Чыгармасы окшойт. Жашоо үчүн ал өзгөрүүлөрдүн кыймылдаткычы. Өлүм Жаңыга эскиден орун тазалап турат. Азыркы Жаңы – бул силерсиңер, бир аз убакыт өткөндөн кийин силер дагы жолдон тазалана турган эски болуп каласыңар. Мен айткандарымды татаалдаштырып жибергеним үчүн кечирим сурайм, бирок чындык ушундай.

Силердин убактыңар чектелүү, ошондуктан аны бөлөк адамдын жашоосун жашаганга коротпогула. Сенек болуп калган ишенимдердин кылтагына илинбегиле – бөлөктөрдүн ойу менен жашабагыла. Бөлөктөрдүн ойлору жараткан чуу силердин ички сезимиңердин үнүн басып кеткенге жол бербегиле. Эң негизгиси – өзүңөрдүн жүрөгүңөрдүн жана акылыңардын үнүн аркалай алган эрлерден болгула. Алар кайдандыр, кандайчадыр, силердин ким болуш керегиңерди билишет. Калгандын баары экинчи орунда.

Мен жаш кезде “Дүйнө жүзүнүн каталогу” деген сонун журнал чыкчу. Ал биздин муундун бирден бир Инжили эле. Стюарт Бранд деген жигит аны бул жерден алыс эмес Менло Парк деген жерде чыгарчу. Бул алтымышынчы жылдарын аягында, компьютерлерге жана компьютердик терүүгө чейин болгон нерсе. Баардыгы кол менен – басма машинка, кайчы, полароиддердин жардамы менен жасалчу. Бул кагаз түрүндөгү Гугл эле, болгону Гугл жаралгандан 35 жыл мурун болгон. Ал сонун идеялар жана шаймандар толгон идеалистик журнал эле.

Стюарт жана анын командасы журналдын бир нече санын чыгарышты, ал өз милдетин аткарган соң, алар анын акыркы санын чыгарууну чечишти. Бул 70 жылдардын ортосу эле. Ал кезде мен силердин курагыңарда болчумун. Журналдын арткы бетинде эртең менен эрте тартылган айылдагы жолдун сүрөтү бар эле. Ал демейде кызык окуя издеп, жол тосуп, жер кыдыргандар жүрчү жолдун сүрөтү эле. Ошол сүрөттүн астында “Ачка болгула. Аңкоо болгула” – деген жазуу бар эле. Мен ар дайым өзүмө ушуну каалар элем. Азыр, эми силер университетти жаңы бүтүп, баарын жаңыдан кайра баштаганы атканда, менин силерге кааларым ушу:
Ачка болгула. Аңкоо болгула!

Бала өзүнө тың, ийгиликтүү жана бактылуу болуп өсүш үчүн эмне кылыш керек жана кандай болуш керек? Өзүңдүн балаң менен жакын ишенимдүү мамиле түзүүгө болобу же кандайдыр бир карама-каршы пикирлер болошу мүмкүнбү? Келгиле баарыбыз биригип ушул суроолорго жооп беребиз.

Мектепте жана университетте бизди ар кандай тармакта жана адистике окутушат. Бирок, алардын арасында кантип үй-бүлө куруу, кантип балдарды тарбиялоо жөнүндө эч нерсе окутушпайт. Бала бул жаоодо өзүнө тың, ак-жолдуу, ийгиликтүү жана бактылуу болуп өсүш үчүн ата-энесикандай аракетти жана сөздөрдү тандаш керек. . .

Ата-эне баласына кеңеш берүүдө бир аксиома бар. Балдар дайыма ата-энесинин күзгүсү болуп эсептелинет. Бала менен эмне болсо дагы, ар дайым ата-эне балдарынын журүш-туруштарынын негизги себеби болушат. Ата-энеси айткан сөздөрдү, жасаган иштерди балдар үлгү, чындык катары кабыл алышат. Ошондуктан тарбиянын эң жакшы жолу  – ата-эненин үлгүсү.

Наристе жаңы дүйнөгө келгенде өзүн жана өзүн курчаган дүйнөнү жакшы көрөт. Чоңоюп өскөн сайын курчаган дүйнөнү кызыгып тааный баштайт. Бул жерден ал “болбойт” жана “жаман” деген сөздөр менен таанышат. Жашап кетиш үчүн бала ар кандай психологиялык коргоолдорду коюп баштайт, башкача айтканда жаңы жашоо шартына ылайыкташат. Мындай ыкмалар кээде ата-энеге жакпайт. Көп учурларда жазалап, урушуп коюшат. Ар дайым бала ата-энесинин мээримин күтөт (“сен дүйнөдө бар үчүн мен сени жакшы көрөм”) жана кабыл алуу (“эмне болсо дагы мен сени кандай болсоң дагы кабыл алам”). Эгерде бала ата-эненин мээримин албаса анда кежирленип, жини келип, баардык нерсеге көңүлү жок болот. Баланын тил албастыгынын себебин таап, аны жоюш керек.

Баланын тил албастыгынын себептери:

1. Көңүл бурууга болгон күрөш. Эгерде балага жетиштүү көңүл бурулбаса анда ал өзүнүн ыкмасын колдонуп – сөздү укпай, тил албай коет.
2. 2. Өз алдынча болуу үчүн ата-эненин ашыкча камкордугуна жана өкүмдүк кылуусуна каршы күрөш. Эгерде эскертүүлөр жана кеңештер улам-улам айтылса, буйрук жана сындоо катуу болсо, бир нерседен сактап калуу апыртуу болсо бала кежирленип баштайт.
3. Өчүн алуу каалоосу. Көп учурларда балдар ата-энелерине таарынып калышат. Ар кандай себептер менен: катуу эскертип коюу, аткарылбаган убада, адилетсиз жазалоо. Бала өзүнүн ички дүйнөсүндө азап чегип, сыртына нааразычылыгын, тил албастыгын, агрессиясын көрсөтөт. Ушундай жол менен ал өч алат.
4. Өзүнүн ийгилигине ишеничин жоготот. Бул өзүнүн күчүнө ишенбей калгандыктан болот. Өзүнө ишенбегендиктен эч нерсе жасагысы келбей, жасасам да менин колуман эч нерсе келбейт деп калат. Жүрүш-турушу менен баардык нерсеге кош көңүлдүгүн көрсөтүп, жаман болсом боло берем дейт.

Балага кантип жардам берүү керек:

• Эгерде балага көңүл бөлүү маселеси турса, бул маселени чечүүнүн жолун таап, балага кошумча көңүл бөлүш керек (бирге ойноо, сейилдөө).
• Эгерде бала өз алдынча болом десе тескерисинче азыраак көңүл буруу керек.
• Эгерде тил албастыктын себеби кандайдыр бир таарыныч болсо, анда сиз кайсы жерден ката кетиргениңизди таап, ошол катаны оңдош керек. Ошондо бала менен болгон мамиле оңоло баштайт жана баланын эмоционалдык абалы жакшы болот.
• Эгерде бала өз күчүнө ишенбей турса, андан чоң талаптарды аткаруусун сурабаш керек. Ар кандай себептерди таап аны мактап коюш керек (ар кандай мааниси кичинекей дагы себептер болсо). Сиз балаңызга эмнени айтсаңыз да ошол сөз зор мааниге ээ. Сиз айткан сөздөрдүн баардыгы баланын ички аң-сезимине программаланып калат.

Жолу болбогон кишини түзүүнүн сценарийинин фразалары:

Сенден эчтеке чыкпайт, сен оңолбойсуң, жинди, жаман бала, жалкоо, мээси жок, келесо, мен сени жакшы көрбөйм, ыйлак, уяты жок, милдеттүүсүң. Мындай создөрдү жазып туруп, өзүңүз окуп көргүлө. Балаңыз мындай сөздөргө татыктуубу? Балаңыз мындай сөздөрдү башка кишиден укса эмне кылат? Сиз эмне кыласыз? Эгерде балаңызга мындай сөздөрдү айтсаңыз башка кишиден эмнеңиз артык?

Бул долбоордун максаты – тил которуу боюнча дүйнөдөгү эң таанымал “Google Translate” кызматына кыргыз тилин киргизүү жана кыргыз тилин такай колдоо үчүн интернет платформасын түзүү.

Google Translate котормочусу – бул 58 дүйнө тилинин ортосунда көз ирмемде которуу мүмкүнчүлүгүн берүүчү акысыз котормо кызматы. Ал сөздөрдү, сүйлөмдөрдү жана веб барактарды киргизилген тилдердин каалаганынан каалаганына которо алат.

“Кыргыз тилинин “Google Translate-те” пайда болушу…

“Кыргыз тилинин “Google Translate-те” пайда болушу тилдин сакталышына жана өнүгүшүнө, ошондой эле Интернеттеги кыргыз тилиндеги сегменттин өнүгүшүнө түрткү берет. Кыргыз тилинде сүйлөгөндөр дүйнөлүк интернет желесинен көбүрөөк маалымат алып, анын мүмкүнчүлүктөрүн натыйжалуу пайдаланышына шарт түзөт. Башка тилдерде сүйлөгөн колдонуучулар кыргыз тилиндеги ресурстардан маалымат алууга мүмкүнчүлүк алышат”, – дейт долбоордун менежери Атай Жунушов.

“Google Translate” сервисине жаңы тилди киргизүү үчүн бир катар шарттар коюлат, алардын эң маанилүүсү – Интернетте жарыш беттердин, башкача  айткандай, кыргыз тилиндеги беттердин жана анын башка тилдеги бирдей котормосунун болушу.

Долбоорду “ISOC Кыргыз Интернет коому” коомдук фонду, ошондой эле ыктыярчылар жана тилектештер тобу ишке ашырууда. Долбоорго бардык каалоочулар краудсорсиңдин негизинде салым кошо алышат.

“Beeline” уюлдук байланыш оператору, АКШнын Кыргызстандагы элчилиги, «Сорос-Кыргызстан» Фонду, Кыргыз Республикасынын Президентинин Аппараты, Улуттук маалыматтык технологиялар борбору долбоорго колдоо көрсөтүштү.

Каалаган Интернет колдонуучу да www.enetil.kg сайтына даяр котормолорду киргизүү менен маалымат базасын толуктоого долбоордун командасына жардам бере алат. Кошумча маалымат сайтыбыздан ала аласыз.

Иш убагында:

Кенсенин виртуалдык туру: http://isoc.kg/enetil/index.html

Спорт – англис  тилинен которгондо кандайдыр бир эрежелер менен уюштурулган “оюн-зоок, көнүл ачуу” дегенди  түшүндүрөт экен. Спорттун тарыхы адам баласынын жаралганынан баштап эле пайда болгон дешет кээ бир серепчилер. Илгерки Кытайда биздин заманга чейин  4000 миң жыл мурун гимнастикага окшош спорт түрү бар экени далилденген. Бирок, азыркы биз билген спорт жана спорттун түрлөрү кийин эле пайда болуп, ар кандай мелдештер уюштурулуп келе жатат.

Спорт мелдеш, атаандаштык катары гана эмес адам баласынын ден соолугун чыңдоодо эң башкы ролду ойноорун билишибиз керек. Анткени, спорт аркылуу адам баласы ден соолугун чыңдап, каарылыка чейин оорубай, узун өмүр сүрүүнүн жолдорунун бири. Ошондуктан дээрлик баардык өлкөлөрдө спорт менен машыгуу улуттук деңгээлге көтөрүлгөн.

Олимпиадалык оюндар

Эң биринчи Олимпиадалык оюндар 1896-жылы Греция, Афинада өткөрүлүп, спорттун тарыхында эң маанилүү окуялардын бири болуп калган. Бул Олимпиадалык оюндарды франциялык коомдук ишмер Пьер де Кубертен кайрадан жаратып, ишке ашырган.

Олимпиадалык оюндардын түпкү тамыры Илгерки Грецияда биздин заманга чейин болуп өткөн спорттук оюндарга барып такалат. Анткени, Илгерки Грецияда Олимпия деген кыштакта диний жана спорттук майрамдар өткөрүлгөн. Бизге жеткен маалыматтарга таянсак биздин заманга чейин 776 – жылы Геракл тарабынан бул спорттук оюндар уюштурулган. Бирок, кээ бир булактардын айтуусу боюнча бул спорттук оюндар мурун эле уюштурулчу деп белгилейт.

Азыр Олимпиадалык оюндар 4 жылда бир өткөрүлөт жана кышкы жана жайкы Олимпиада оюндары деп бөлүнөт. Бул спорттук майрам дүйнө жүзүндөгү спортсмендерди, тренерлерди, журналисттерди жана жөн эле спорт күйөрмандарын чогултат. Олимпиадалык оюндарды өткөрүп жаткан мамлекет майрамды гана уюштурбастан жакшы киреше да көрүшөт.

Кыргызстандагы спорт

Кыргыз элинде илгертеден баштап эле спортко өзгөчө көңүл бурушчу. Анткени, көчмөн калк болгондуктан жана ар кандай согушка даяр болуш үчүн кыргыздын эр азаматтары спорттун ар кандай түрлөрү менен машыккан. Мисалы, улуттук каада-салттагы спорттук оюндар: балбан күрөш, эр сайыш, жамбы атмай, эр оодарыш, ат чабыш, улак тартыш жана стратегиялык маанидеги оюндар: ордо, тогуз коргоол, чатыраш.

Азыркы спорттун түрлөрү Кыргызстанда Совет бийлиги орногондон кийин өнүгүп баштаган. Эгемендүүлүктү алгандан кийин өзүбүздүн спортчуларыбыз Кыргызстандын желегин желбиретишип, ар кандай мелдештерде жакшы жыйынтыктарга жетишишкен.

Спорт менен машыккыла жана спортту сүйгүлө демекчимин!

Маданият десе эле театр, опера, концерт ж.б.түшүнө бербөө керек. Бул жерге өзүн-өзү алып жүрүү, сүйлөө, тамак ичүү, кийинүү ж.б.киргизүүгө болот.

Чоң чоң шаарлардын өсүшү менен өзүнүн маданияттуулугун жоготуп бара жаткан жаштар көбөйө баштады. Шаардын жашоосу салт-санаанын, үрп-адаттын жоголушуна чоң шарт түзүп берет. Баардык адамдар күнүмдүк жашоосу менен алп урушуп жүрүп, жөнөкөй эле салттын түрлөрүн унутуп койгон учурлар көп кездешет.

Батыштын кино, музыкаларын угуп, алардын жүрүм-турумун туурап, кийингенин туурап, өзүбүздүн ким экенибизди да унутуп бара жатабыз.

Азыркы жаштар биздин улуу жазуучулардын чыгармаларын эч билишпейт, ал эми батыштын ырчыларын, актерлорун сурасаң, уктап жатып да айтып бере алышат.

Театр, опера жана балет, сүрөт көргөзмөлөрүнө барсаң, жалаң улгайган адамдарды көрүүгө болот. Жаштарды анда-санда гана кездештиргө болот.

Акыркы учурдагы жаш ырчылардын ырларынын маанисин уксаң, эми жөнөкөй эле сөздөр менен жазылган, арасында уят сөздөрдү да кошуп ырдап жатышат. Ушу биздин маданиятыбызбы? Ошондой ырчыларга биздин өкмөт Кыргыз Республикасынын эмгек сиңирген артисти же маданият ишмери деген наамдарды ыйгарып жатышат.

Мындай ырчылардын ырларын электен өткөргөн эч ким жокпу бизде? Же бизде баардыгы акчага сатылып калганбы? Ушунтип отурсак кайдан маданияттуу болобуз?

Мамлекетибизге келген туристтер маданий борборлорду толук көрүүгө шарттар түзүлгөн эмес. Көбүнүн эскилиги жетип, урап түшөйүн деп калган. Өз убагында оңдөп түзөө иштери жүргүзүлбөй келет.

Мамлекет боюнча 583 эстелик республикалык каттоодо турса, 1269 эстелик жергиликтүү бийликтердин каттоосунда турат. Булардын 90% оңдоп түзөөгө муктаж. Ушу убакка чейин эки гана эстелик реставрацияланса, ошого кеткен чыгымдарды ЮНЕСКО уюму жана Кыргыз Республикасындагы АКШнын элчилиги каржылашкан.

Мындан тышкары канча китепкана, театр, клуб ж.б.маданият мекемелери бар республика боюнча. Алар да реконструкцияга муктаж бүгүнкү күндө.

Музыкалык окуу жайлары да заманбап мызыкалып аспаптардын жана мугалимдердин жоктуганан, бүтүрүүчүлөрдүн билим деңгээли төмөн болуп, мааниси жагынан начар ырларды жазгандыгынын себеби да ошондон.

Жалпысынан айтканда мамлекет маданият тармагына көп көңүл бурбай калды. Жардам сураса эле каражат жок деп, эки иинин куушуруп келет. Ошонун айынан аз жерден Манас эпосубузду кытай элине тарттырып жибере жаздадык.

Бул тармакка мамлекет чындыгында көп көңүл бурушу зарыл. Маданиятсыз, элдин аң-сезими эч качан жогору болбойт.

Ал эми төмөндө көргөзмөдөгү сүрөттөр:

Боз үйдөгү жашоо жана иш.

Баласы менен казах эне. Чий өрүү. 1908-жыл

Совет армиясынын уландары Памирде. 1925- жыл

Күрөш жана ырдап жаткан кыргыз.

Айыл.

Мүрзөө.

Кыргыздардын коомунда дайым эле эки дин чогуу жашап келген го.  Дуба кылып жаткан мусулман жана шаманчы.

Шырдак токуу.

Мындай керебетте жаткан кандай болду экен?

“Тургула сот келатат!” Райондук сот өтүп жатат.

]]> http://neweurasia.net/kyrgyzstan/societykg/%d2%af%d1%80%d0%ba%d2%af%d0%bd%d0%b4%d3%a9%d0%b3%d2%af-%d0%ba%d1%8b%d1%80%d0%b3%d1%8b%d0%b7%d0%b4%d0%b0%d1%80%d0%b4%d1%8b%d0%bd-%d0%b6%d0%b0%d1%88%d0%be%d0%be%d1%81%d1%83/feed/ 0 http://neweurasia.net/kyrgyzstan/societykg/%d0%b1%d0%b8%d1%88%d0%ba%d0%b5%d0%ba%d1%82%d0%b5-%d0%b1%d0%b0%d0%bb%d0%b0-%d0%b1%d0%b0%d0%ba%d1%87%d0%b0-%d0%b6%d0%b5%d1%82%d0%b8%d1%88%d1%82%d2%af%d2%af%d0%b1%d2%af/ http://neweurasia.net/kyrgyzstan/societykg/%d0%b1%d0%b8%d1%88%d0%ba%d0%b5%d0%ba%d1%82%d0%b5-%d0%b1%d0%b0%d0%bb%d0%b0-%d0%b1%d0%b0%d0%ba%d1%87%d0%b0-%d0%b6%d0%b5%d1%82%d0%b8%d1%88%d1%82%d2%af%d2%af%d0%b1%d2%af/#comments Mon, 08 Aug 2011 03:00:46 +0000 adilet http://neweurasia.net/kyrgyzstan/?p=3715 Тарбия чын эле наристе 2-3 жашка чыкканда башталат. Анан наристенин ата-энеси “бала бакчага берсекпи же үйдө эле тарбияласакпы?” деп ойлоно баштайт. Анткени, көпчүлүк ата-энелерди бала бакчага барган бала тез-тез ооруйт, ойдогудай каралбайт, курсагы тойбойт деген фразалар ойлондурбай койбойт. Чындыгында эле ушундайбы? Негизи эле бала бакча эмнеси менен жакшы?

Бала бакча жөнүндө

Наристени бала бакчага берүү үчүн эң жакшы курак – 3 жаш болуп эсептелинет. Анткени, ал ушул куракта өзүн курчап турган дүйнө тууралуу көп нерселерди билип калат. Наристенин өнүгүүсү үчүн дал ушул убакта чоңдордун жашоосун оюн аркылуу чагылдыруу эң маанилүү. Мисалы, доктур болуп ойноо, дүкөнчү – сатып алуучу болуп ойноо. Ал эми бул оюндарды өз алдынча алып кетүүгө баланын жашоосундагы тажрыйбасы жетишсиздик кылат. Оюнчуктар бөлмөдө толуп турса да үч жаштагы бала зеригип кетет. Анан оюнчуктарга ал туура эмес мамиле кыла баштайт: ыргытат, сындырат, бузат.
Толук кандуу ойногондон, оюндагы пикирлештердин жана каршылаштардын мамилесинен, жеңүүгө жана жеңилүүгө кабылуудан баланын өнүгүүсүндө ийгилик жаралат. Психологдор бала оюндун искусствосун канчалык жакшы өздөштүрсө, кийин анын жашоосу да татаал болбойт дешет.
Мындан тышкары бала бакча наристени киши менен мамиле түзүүгө үйрөтөт. Сүйлөшүү, мамиле түзүү тажрыйбасы эң жөнөкөй нерселерден башталат: чогуу тамактанып, чогуу уктоодон, чогуу пайдаланган оюнчуктардан, бөлмөдөн. Бири-биринин бут кийиминин боосун байлоого жардамдашуу, оюнчуктарды ынтымакташып, бөлүшүп ойноо – бул келечектин пайдубалы. Ал эми бүгүнкү заманбап турмушта ар кандай адамдар менен мамиле түзүү жана сүйлөшө билүү канчалык маанилүү экендиги айтпасак да белгилүү.

Бала бакча жетишсиздик көйгөйү

Бүгүнкү күндө  балдарды бала бакчага орноштуруу канчалык оор экендигин бул түйшүктү башынан кечиргендер гана жакшы билишет. Совет мезгилинде ата-энелер биринчи кезекте балдарын үйлөрүнө жакын, тамак-ашы даамдуу, педагог-тарбиячылары балдарына мыкты тарбия-таалим берген бала бакчаларга орноштурганга аракеттенишчү. Бүгүнкү күндө  балдарын бала бакчага берүүнү көздөгөн ар бир ата-эне жогорудагы ой-тилектер куру кыял экендигин жакшы билишет. Эмне үчүн?

• Биринчиден – баш калаабыздагы совет мезгилиндеги 206 бала бакчанын 128 прихватташтырылып, 78и гана калган.
  
• Экинчиден, эгемендүүлүктүн 20 жыл аралыгында, өзгөчө  көп кабаттуу кичи райондордогу жеке менчикке айлангандардын көпчүлүгү бала бакча эмес, башка максаттагы имараттарга айланган. Жаңы бала бакчаларды курууга бюджетте каражат жок.
  
• Үчүнчүдөн – бүгүнкү күндө  шаардагы Бишкек мэриясына караштуу бала бакчалар балдарын орноштурууну каалаган ата-энелерден – 100-300 доллардан кем эмес мүчө акы жана бала бакчаларга мыйзамдай бекем орунчук алган демөөрчүлүк көрсөтүү шарт. Айла канча, ар бир ата-эне ал шарттарга макул.
• Дагы бир көйгөй бул – кыргыз тили маселеси. Шаардагы көп бала бакчаларда жалаң гана орусча үйрөтүлүп, кыргыз тили такыр эле каралбайт. Тарбия бала бакчадан башталгандан кийин Кыргызстандын ар бир атуулу кыргызча билиш керек.

Бишкектеги бала бакчалар
Бишкектеги бала бакчалар мамлекеттик жана жеке менчик бакчалар болуп экиге бөлүнөт. Мамлекеттик бала бакчалар жетишпейт. Бишкектеги көп бала бакчаларда бир топто 40-45тен бала, аларды караган болгону бир тарбиячы, бир няня бар. Жеке менчик бакчаларга бергенге көпчүлүк ата-энелердин тапкан айлык маяналары жол бербейт. Ал эми тарбиячылар болгону 2-4 миң сомдун тегерегиндеги айлык алышат. Демөөрчү катары ата-энелер жардамдашкан учурлар көп кездешет. Ал эми балдардын ата-энелери айына 1000 сомго чейин акы төлөшөт.

Ал эми жеке менчик бакчаларда бир топто 5-10 баладан тарбияланат. Көпчүлүгүндө 1,5 жаштан баштап кабыл алышат. Бирок, кээ бир учурларда 4-6 айдан баштап багып беришет жана булардын төлөмү бир топ жогору (100-300 $ чейин).  Айрымдарында балдарды машина менен өздөрү ташуу шарттары каралган. Мындан тышкары да бардык шарттар түзүлгөн. Чет тилдерди, компьютерди үйрөтүшөт. Ошого жараша баалары да кымбат.

Эми азыр борбоор калаабыздагы мамлекеттик бала бакчаларда 24 миң наристе тарбияланат жана 3 миңден ашуун балдар өз кезегин күтүүдө (көбүнчө акчасы жок үй-бүлөдөгү балдар). 10 жылдын тегерегинде Бишкекте бир дагы жаңы мамлекеттик бала бакча курула элек. Эмне үчүн бала бакча жетишпесе курушпайт? Жылына 2-3 бала бакча курушса дагы бул тармактагы көйгөй чечилмек. Азыркы өкмөттөгү аткаминерлерге бул көйгөйгө көнүл буруусун айтар элем.   

Фармацевтика – бул даары дармектерди жасоо дегенди түшүндүрөт. Даары жасоо илгертен бери эле пайда болуп, ар кайсы элдин даары жасоодо ар кандай ыкмасы болуп келген. Эң күштүү даары дармектер илгерки Кытайда чөптөрдөн жасашып, көп элдер Кытайга келишип, даарыланышып турушкан. Кыргызда да илгертеден бери даарыны чөптөн жасап, ооруларды айыктырышкан. Бирок, биздин өлкөдө даары дармек өнөр жайы өрчүп өнүккөн эмес жана азыркы заманда даары дармек жасоо тармагында көп эле компаниялар бар (Antares ОсОО, Азия ОсОО, Ак-Суу Фарм ОсОО, Медицина-Юг ОсОО, Инджект-Фарм ОсОО, Научно-производственная фирма Бурана-Фарм ОсОО, Фармнатур ОсОО, Pharmaco group ОсОО, Galenpharm ОсОО ж.б.), бирок чыгарган даарылары биздин өлкөнүн муктаждыгына жетпейт.

Тарых

Даары жасоо айтып кеткендей эле илгерки заманда пайда болсо дагы, фармацевтика өнөр жайы 19 – кылымдын башында Америка Кошмош Штаттарында пайда болуп, анан кийин башка мамлекеттерде да пайда боло баштаган. Даары жасоо ыкмасы күндөн күнгө өзгөрүп, дарыны ар кандай жолдор менен жасашат.

Фармацевтика өнөр жайы – азыркы заманда глобалдуу бизнес тармагына айланган. Көбүнчө фармацевтикада акчаны изилдөө жана иштеп чыгуу тармагына салышат жана фармацевтикалык чоң-чоң компаниялар өнүккөн мамлекеттерде жайгашышкан. Дүйнөлүк фармацевтикалык тармак изилдөө жана иштеп чыгууга салынган инвестициялары боюнча экинчи орунду ээлейт.  Айтып кетчү нерсе, киреше алып келүү тармак боюнча дагы дүйнөдө алдыңкы орундарды ээлейт. Мындай чоң компаниялар АКШ, Улуу Британия, Германия жана Швейцарияда жайгашкан.

Дүйнө жүзү боюнча жүрөк кан-тамырлар оорулары үчүн эң көп даарылар жасалат экен. Анткени, бул оору менен ооруган адамдар жылдан жылга көбөйүп келе жатат. Дагы эң көп даарыларды неврологиялык, онкологиялык, психиатриялык оорулар үчүн чыгарышат.

Дүйнөлүк даары дармек базары – 2009-жылы 700 млрд долларга бааланган. Эң көп үлүш АКШ менен Канадага туура келет экен – 47 пайыз. Европа мамлекеттери – 30 пайыз, Япония – 10,7 пайыз, Африка, Азия жана Австралия – 8 пайыз, Латын Америка – 4,2 пайыз.

Кыргызстанда көбүнчө фармацевтика тармагында иштеген компаниялар даары дармектерди башка өлкөлөрдөн алып келишип сатышат. Мисалы “ ОсОО Неман” компаниясын алып көрсөк, Кыргызстан боюнча эң көп даары сатуучу аптекалары бар, бул тармакта монополистке айланган.

Фармацевтика тармагын биздин өлкөдө жакшылап көзөмөлдөп, даарылардын баасын элге алгылыктуу кылып, бул тармака көңүл буруш керек.

Ден соолук – бул адам баласынын жашоосунун эң негизги шарттарынын бири. Ден соолугу жок адам баласынын бул дүйнөдө жашап кетүүсү абдан эле кыйын. Анткени, адам баласы кыймылдап, басып туруп, ар кандай жумуштарды аткарыш үчүн ден соолугу бекем болушу керек.

Ден соолукту чыңдоо англисче “healthy lifestyle”, орусча “здоровый образ жизни” – деп которулат экен. Кайсы тилде болбосун ден соолука өзгөчө көңүл бурушкан.

Адам күнүмдүк жашоосунда өзү жөнүндө жана өзүнүн ден соолугу жөнүндө унутуп калат. Ал өзүнүн күнүмдүк көйгөйлөрүн чечүү менен алек болушат. Азыркы заманда адамдын ден соолугу начарлап, бир оорууга чалдыкпайынча же оорууканага жатып калбайынча жүрө беришет. Төшөкө жатып калгандан кийин анан ден соолук деген көйгөй пайда болот. Ден соолук көйгөй болбой тескерисинче жашоо шарты болуш керек. Ар дайым ден соолука көңүл буруп, каарылыка чейин оорубай, дайыма өзүбүздү жакшы алып жүрүш үчүн жаш кезден баштап ден соолугубузду жакшы карап, ар кандай физикалык машыгууларды, тамактануу режимин, ар кандай витаминдерди жана ысык – суука өзүбүздү көп кармабай жүрсөк ден соолугубуз ар дайым чың болот. 

Көп кылымдан бери ден соолукту сактоо жөнүндө ар кандай элдик медициналар сакталып калган. Кыргыз элинин да ар кандай ооруларга каршы жана ден соолукту сактоо жөнүндө элдик медицина көп кылымдан бери сакталып келген. Көбүнчө ден соолукту чыңдоодо кыргыздар чөптөн ар кандай даары дармектерди жасашып, анан аларды кайнатып ичип турушкан. Дагы бир ден соолукту чыңдоочу катары кыгыздар күчтүү тамактанышып, койдун этин жана, жылкынын чучугун жешип, кымыз ичишип, таза абада эс алышкан.  Ошон үчүн илгерки тоодо жашаган кыргыздар узак өмүр сүрүшүп, көп оорушкан эмес.

Ден соолукту сактоого ар кандай факторлор таасир этет. Мисалы: туура тамактануу, оптималдуу эмгек убактысы, тазалык, активдүү кыймылдоо,тамеки чегүү жана алкоголь суусундуктарын ичүүдөн баш тартуу,жакындарды урматтоо жана сүйүү, жашоону позитивдүү кабыл алуу. Бул факторлор психикалык жана физикалык ден соолукту каарылыка чейин сактоого жол ачат.

Ден соолуктун чың болушу адам баласынын жашоо шартынан, жашаган жеринен, климаттан көз каранды болот. Мисалы: жашоо шарты жакшы Европа мамлекеттерин алып көрсөк, ден соолугу жакшы жана узак өмүр сүрүшөт. Анткени, Европа мамлекеттеринде экономикалык абал абдан жакшы болгондуктан элдин маанайы ачык болуп, жакшы өмүр сүрүүнүн бирден бир шарттары болуп эсептелинет.

Мисал катары  Кавказ элдерин алып көрсөк жашоо шарттары анча деле жакшы болбосо дагы, бул жакта жашаган элдердин ден соолугу чың жана дүйнөдө эң узак жашаган адамдар катары таанылган. Анткени, бул жактагы климат адамдын жашоосуна ылайыктуу.

Кыргызстанды алып көрсөк жашоо шарты бир топ эле начар болгондуктан, элдин көп бөлүгү ден соолука көп деле көңүл бурушпайт. Кыргызстандын түндүгү жашоо шартына абдан эле ылайыктуу,бирок ар кандай себептердин кесепетинен элдин ден соолугу анча деле жакшы эмес. Тоого жакын жашаган кыргыздарды деле алып көрсөк, узак жашагандар аз кездешет.Бул эмнени түшүндүрөт? Бул деген ошол кыргыздардын ден соолукту сактоого болгон мамилеси бир топ эле ылдый десек болот.

Ден соолукту сактоо – мамлекеттин, коомдун, жеке адамдын-негизги максаты болуш керек деп эсептейм. Анткени, ден соолугу жок адам бул дүйнөдө эч кимге кереги жок болуп калат. Ошондуктан келгиле баарыбыз биригип, бул күндөн тартып өз ден соолугубузга көңүл бурабыз.

Ден соолукту сактоого 12 кадам:

• Мээни активдүү иштетүү
• Жагымдуу жумуш
• Рационалдуу тамактануу
• Өзүнүн жашына карата тамактануу
• Өзүнүн жеке ой пикири
• Сүйүү
• Секс
• 17-18 градустагы 6-7 саат уктап эс алуу
• Дайыма физикалык машыгууларды жасоо
• Кез-кезде таттууларды жеп туруу
• Позитивдик энергияны таратуу
• Күлкү шаңга батуу

Бул көргөзмөгө киргенде эле эки жылкынын макети, ат жабдыктарынын эң кооздорун көрсөтүп турушту.

Аялдар жана эркектерге ар канда аттар тандалчу экен. Айымдарга бою кичинерээк келген аттар туура келип, анын жабдыктары дагы мырзаларга арналгандардан айырмаланып турчу.

Көргөзмөдөгү буюмдар кымбат-баалуу болгондуктан, илгерки байлардын буюмдары деп айтсак, жаңылбайбыз. Мисалы үчүн, төмөндөгү тердик күмүш менен жасалгаланган.

Ар бир буюмдарда жөн эле күмүштүн бөлүгү эмес, чыныгы таң калтыра турган оймолорду, баалуу таштарды камтыйт.

Бул жерде териден өрмө түрүндө жасалган жабдыктар: кайшы камчы, куюшкан, басмайыл, ат тушоо.

Булардын баарын көргөндөн кийин: “Буларды кантип жасашты экен, кандай инструменттерди колдонушкан?”- деген суроо пайда болот. Ага төмөнкү устанын шаймандарынын сүрөтү жооп берет: кыпчуур, ийги, сыдыргы, шибеге, мыкбаштар ( сыктары жасаоо үчүн арналган).

XX кылымдын башында  ат жабдыктар мындай болгон экен. Бул жерде басмайыл, куюшкан жана камчы көрсөтүлүп турат.

Ал эми бул – тойлордо, же майрамдарда колдонулуучу  ат жабуу.

Мен жогоруда айтып кеткендей, жабдыктар жыныс боюнча дагы бөлүнөт. Айымдарга арналган үзөңгүлөр тоголок болуп, ал эми мырзалардыкы кеңири белгилүү болгон төрт бурчтуу.

Төмөнкү сүрөттөгү  буюм аттарга эч кандай тиешеси жок. Бирок, бул эмне экенин билбеген мен үчүн кызыктуу болду. Биздин ата-бабалар боз үйүнүн эшигин ачык таштап койуп эле, мал кайтарып жүрбөптүр. Ага далилдөө – бул кулпу.

Ат жабдыктарынын баардыгын атап кетсем: ээр, үзөңгү, жааз, канжыга, жүгөн, нокто, чылбыр, көмөлдүрүк, басмайыл, куюшкан, желдик, тердик, ичмек, көрпөчө ( көпчүк), ат жабуу, үртүк, камчы.

Кыргыздар көчмөн калк болгондуктан көркөм өнөр искусствосунун жетишкендиктери башка элдердикине салыштырганда кемираак көрүнөт. Айрыкча, архитектуралык жетишкендиктерин эстесек. Бирок, көчмөн кыргыздардын прагматикалык мүнөзүн эсибизден чыгарбашыбыз керек. Атка кыргыз элинин мамилеси такыр башкача болчу, менин оюмча, кимдин аты кандай жабдыктарды жамынса, ошол адамды байлыгын көрсөткөн.  Ошондуктан, жабдыктард өтө кылдаттык жана көңүл менен жасатылган.  Мен бул көргөзмөдө көргөн буюмдарды көрүп,  “кыргыздар жалкоо, жакшы жумуш аткара алышпайт” деген сөздөргө жообум даяр болду.