Керим Кушубаков БИРИНЧИ орунду алды. (60 кг салмак категориясы менен (132 pound))
Абдыкеев Болот БИРИНЧИ орунду алды (85 кг салмак категориясы менен (187 pound)).
Мирбек Сагынбеков ҮЧҮНЧҮ орунду алды. (70 кг салмак категориясы менен (149 pound)).

Керим Кушубаков

Керим Кушубаков жана Мирбек Сагынбеков

Керим Кушубаков

Керим Кушубаков,  Абдыкеев Болот, Мирбек Сагынбеков

Мирбек Сагынбеков

Чын журөктөн куттуктайм!
Алга Кыргызстан!

Түштүк Корея, Эстония жана Сингапур мамлекеттеринде электрондук өкмөт (ЭӨ) күнүмдүк турмуштун эле көрүнүшүнө айланган. Казакстанды ала турган болсок, ал жерде мамлекеттик башкарууда ЭӨ киргизүү менен көптөгөн жетишкендиктерге жетише башташты. Ал эми Кыргызстанда бул тууралуу көптөгөн талкуулар жүрүп келгени менен, тилекке каршы, калктын көп катмарында электрондук өкмөттүн артыкчылыктары жана мүмкүнчүлүктөрү жөнүндө маалыматты билгендер жокко эсе.

Электрондук өкмөт – бул өлкөнүн жарандарына жана бизнеске маалымат технологияларын колдонуу менен мамлекеттик кызматтарды көрсөтүү ыкмасы болуп саналат. ЭӨ иш кагаздарын жүгүртүүдө жана башкаруу процесстерин автоматташтырууга шарт түзөт. Мисалы, сиз өзүңүздүн маалыматыңызды ар бир мекемеге алып баруунун кажети жок, ал маалыматты бир гана мекеме кабыл алат, башкача айтканда мекемелер аралык маалымат алмашууну мамлекет өзү колго алат. Анда паспортту, айдоочу күбөлүктү, күбөлүктү, уруксаат берүүчү кагаздарды алуунун убактысы жарым сааттан ашпайт. Жарандар жөнү жок убакыттарын, каражаттарын коротпостон, керектүү маалыматтарды мамлекеттик органдардандын электрондук базаларынан бир нече мүнөттүн ичинде таба алышат. Ар бир адам өз үйүнөн чыкпастан эле, мамлекетти башкарууда да өз салымын кошо алат. Технологиянын өнүгүүсү менен шайлоолорду интернет аркылуу өткөргөнгө да шарттар түзүлгөн, бул өз убагында шайлоого кеткен убакытты жана каражаттарды кескин азайтканга алып келет.

Электрондук-санарип кол коюу (ЭСК) – бул электрондук өкмөттүн эң негизги аспабы жана кадимки кагаздарга кол коюудан баш тартуунун бирден-бир булагы болуп саналат. Бул аспапты колдонууда ар кандай макулдашуулардын жана уруксат берүүчү кагаздарынын саны кескин түрдө кыскарат. Электрондук өкмөттүн кагазы жок иш-кагаздарын жүгүртүү иштеринде, биз миллиондогон бюджеттик каражаттарды үнөмдөп калат элек. Бир гана Экономика жана монополияга каршы министрлигинин бир айлык чыгымын алсак, иш-кагаздарын жүгүртүү үчүн кеткен чыгым 1,5 млн. сомду түзөт экен. Жогорудагы технологияны ишке киргизүү менен мекемелер аралык кагаз документтерин ташуу, же аларды райондук, облустук, борбордук бийлик арасында жүгүртүү өз актуалдуулугун жоготот.

E-stonia

Электрондук кызмат көрсөтүү жагынан Эстония мамлекети дүйнөдө биринчи орунда турат. Эстонияда “өкмөт бизнеске” (G2B) деген кызматташуусу, бизнеске болгон чектөөлөрдүн кыскарышынын негизинде өнүккөн, мисалга алсак, бул өлкөдө кандайдыр бир компанияны интернет аркылуу каттоодогу сарпталган убакыт 18 минөттү түзөт! Электрондук тармак аркылуу каалаган лицензия жана сертификатты алууга болот. Контролдоочу мекемелердин кызматкерлери менен түздөн-түз сүйлөшүү кыскарган, бул болсо коррупциянын көлөмүнүн азайышына алып келген. Калктын 90%дан ушуун салык декларацияларын интернет аркылуу толтурушат жана жөнөтүшөт. 2005 жылдан тартып Эстония мамлекетинин жарандары кайсы гана жерде болбосун, шайлоо убагында интернет аркылуу шайлаганга шарттар түзүлүп берилген.

Жергиликтүү өзүн-өзү башкаруу бийлигинин ишин жүзөгө ашырууда, электрондук башкаруу жергиликтүү калкка бийликтин иштерине катышууга шарт түзүп берет. Кабыл алына турган чечимдер тууралуу маалыматтар менен жарандарды камсыз кылуучу өлкөдөгү баардык муниципалдык башкаруу органдарынын официалдуу сайттары бар. Муниципалитеттин отурумунда каралуучу кандайдыр бир маселеге жергиликтүү калк “макул” же “каршы” деген добушун бере алат. Ушундай иш чараларды өткөрүү менен жергиликтүү бийлик жарандардын оюн, алардын бийликке болгон ишенимин биле алышат.

Эстония мамлекети ЭӨ программасын, өлкөдө информатизациялоонун деңгээлинин төмөндүгүнө карабастан ишке киргизген. Биздин мамлекеттин ушул тармактагы окшош абалын эске алып, бул балтика мамлектинин жүргүзгөн тажрыйбасын биз да колдонсок болот. Эстонияда ЭӨ долбоорун иштеп чыгуу жана аны ишке ашыруу, бул тармакты жакшы өздөштүргөн бизнес чөйрөсүнө тапшырылган, ал эми мамлекет болсо алармандын гана ролун ойногон.

Биздин курулай аракеттер жана иммитациялар

Кыргызстанда ЭӨ долбоорун ишке ашыруу демилгеси жөнүндө көбү биле беришпесе керек. Кыргызстанда бюджетти автоматташтыра ала турган, анын ачыктыгын жогорулатуу үчүн “IS: Казына. Бюджет 1.0” деген маалыматтык системасы иштелип чыккан. Тилекке каршы бюджеттик процессти автоматташтырууга кандайдыр бир себептердин негизинде каржы министрлиги жана борбордук казыналык ишке ашыра алышпай жатышат. Башка мекемелерде иштеп келе жаткан автоматташтырылган долбоорлор, эл аралык донорлордун каржылоосу токтогонуна байланыштуу кыймылдабай турат. Системалык, ырааттуулук ыкмасы жок болгондуктан, кээ бир министрликтердеги түзүлгөн электрондук базалар бири-бири менен төп келишпей, иштебей турат. Бийликте отурган кээ бир чоңдордун жаңы технологиялык стандарттарга өтүүнү каалабастыгы, бул проектти ишке ашыруу боюнча демилгечи топту аябай үмүтсүздөндүрөт.

Өлкөдөгү ЭӨ өнүктүрүүдө эффективдүү анализдин жана мониторингдин жоктугун байкоого болот. Түштүк Кореянын тажрыйбасын алсак, 1990-жылдары электрондук өкмөт тармагында негизги көңүл башкаруу процесстеринин эффективдүүлүгүн жогорулатууга бурулган. 2000-жылдан тартып калктын мамлекет көрсөткөн кызматтарына канааттангандыгына бурула баштаган. Ал эми 2003-жылдан баштап, мамлекеттик иштерге калктын катышуусунун деңгээлин жогорулатуу иштери жүргүзүлө баштаган.

ЭӨ бул келечекте өнүгүүнүн бирден бир фактору

Азыркы убакта дүйнө жүзүндө коомду модернизациялоодо жана улуттук атаандаштыкты жогорулатууда электрондук өкмөт чоң ролду ойнойт. Биздин мисалды ала турган болсок, ЭӨ ишке ашыруу маселеси стандарттык бюрократиялык ыкмалар менен чечилет – ИКТ боюнча атайын кеңеш түзүлүп, электрондук өкмөттүү ишке ашыруу, анын негизги максатын иштеп чыгуу маселелери салтанаттуу түрдө гана жарыяланып, иш жүзүндө мамлекеттик башкарууну маалыматташтыруу жана автоматташтыруу программасынын жоктугуна байланыштуу, бул проект үзгүлтүккө учураган. Эң таң калтырганы, жада калса мамлекеттик органдар өздөрүнүн бланктарын электрондук түрүндө сайттарга чыгарганга мүмкүнчүлүктөрү жок.

Кыргызстандагы интернетти колдонуучулардын саны жылдан-жылга өсүүдө, негизги маалыматтарга ылайык алардын саны 2 млн.адамды түзөт (калктын 36%), бул КМШ мамлекеттеринин арасындагы жогорку көрсөткүчтөрдүн бири болуп саналат. Интернет аркылуу калк тарабынан мамлекеттик тейлөөлөргө болгон суроо-талаптар түзүлгөн жана убакыттын өтүшү менен бул жогорулай берет. Маалымат агымынын күчөшү, регионалдык жана дүйнөлүк деңгээлдеги  кызматташуулар – мамлекетти заманбап стандарттык электрондук башкарууга өтүүгө мажбур кылат.

ЭӨ  артыкчылыгы:

• Мамлекеттик башкаруунун сапатын жана эффективдүүлүгүн жогорулатат
• Мамлекеттик органдардын ишинин тазалыгы
• Жарандар үчүн мамлекеттик кызматтарды ыңгайлуу жана бат жеткирүү
• Жарандар менен кербайланыш (обратная связь) түзүү
• Мамлекетти башкарууда жарандардын катышуусундагы сапаттуу жаңы деңгээли
• Бюджеттик каражаттарды олуттуу үнөмдөө

ЭӨ өтүү жана аны ишке ашырууда Өкмөткө атайын талаптарды коюу, ага жооптуу адамдарды аныктоо жана ошондой эле коюлган талаптардын көрсөткүчтөрүн аныктоо. Антпесе, Паркинсондун мыйзамынын негизинде бул процесс өмүр бою чоюлат, себеби бюрократия мындай иш чараларды артка тартканга шарт түзүп берет.

CAFMI - Борбор Азиядагы Эркин Базар Институту (30 январь, 2012 жыл. Бишкек, Кыргызстан)

Бирок буга чейин “Кыргыз тилин эмне үчүн үйрөнүш керек?” деген суроого өлкөбүздөгү жогорку окуу жайларынын биринин студенти Маргарита Скочилодон мекендештерибизге лирикалуу жооп:

«Биздин жер жылуулукка, жарыкка, көк-жашылга, сүйүүгө каныктырылган. Баарында жеңилдик жана мээрим сезилет.

Ал эми кыргыз тили – желдин аймаганындай жумшак. Ушул жер үчүн атайылап ушундай жаралгандай. Ал биздин тоолорубузду, өзөн сууларыбызды, кайталангыс токойлорубузду сүрөттөө үчүн жаралган. Жана жерде жок сулуулук, Кыргызстандын жүрөгү – Ысык-Көл так ушул тилде сүрөттөлүшү керек.

Биздин Ысык-Көлгө бир да океан, бир да деңиз тең келбейт. Ысык-Көл – бул кичинекей, жылуу көл. Ошол эле учурда горизонтко, оролуп келген толкундарга көз жүгүртсө, анын жаны бар экенин, ал жандуу экенин жана өз толкундарынын шыбыры менен биз менен сүйлөшүп жатканын сезсе болот.

Кай бир жерде, сенден болгону эки жүз чакырым аралыкта Ысык-Көл шарпылдап турганын билүүнүн өзү – бакыт. Ал эмес ушул көз ирмемде, так сенин өлкөңдө. Жана мен кыргыз жеринде – эң кооз жерде – жашаарымды, кыргызстандык катары ушул ыйык сууга кол тийгизе аларымды, тоо-токойдун, албууттанган дарыялардын, бутка оролгон чөптүн тилинде, көк карагай, кызгылт күн чыгыш менен көпкөк көлдүн тилинде – КЫРГЫЗ ТИЛИНДЕ – сүйлөөрүмдү сыймык менен айтам!»

Бул постто тил үйрөнүп жаткандарга жардам бере турган же ошого багытталган ресурстар тууралуу сөз болмокчу.

http://kyrgyz.lugovsa.net Алекс Луговскойдон кыргыз тил курсу.

Мыкты жана кыйла иштетилген сайт. Анда автордун терең илимий-методикалык даярдыгы жана окутуу тажрыйбасы байкалып турат.

Сайтта тил тарыхынын теориясы менен бирге кеңири грамматикалык, фонетикалык окуу материалын камтыйт. Эң башкысы – жакшы (ар дайым эмес, бирок автордун Израилде жайгашып, бул тилде сүйлөгөндөргө жана булактардан алыс, чамасы чарк экенин эске алуу керек) мисалдар жана тилдик конструкциялар берилген.

Тилди тартип менен, илимий негизде үйрөнгүсү келгендер үчүн must use катары сунуш кылынат. Албетте, ресурсту дагы өнүктүрүп, материалга толтуруу керек, анткени менен сайттын азыркы абалы деле тилди үйрөнө баштоого кыргыз тилин үйрөнө баштаганга чоң мүмкүнчүлүктөрдү ачат.

http://tili.kg/ Кыргыз тилин online үйрөнүү.

Бул жап-жаңы долбоордун негизги өзгөчөлүктөрү деп мен колдонуучулардын кыргызча-орусча сөздүк түзүү мүмкүнчүлүгүн жана тил үйрөнүү курсун (азыр Бишкектеги эң белгилүү жана натыйжалуу кыргыз тил окуу китептеринин авторун ишке тартуу боюнча сүйлөшүү жүрүп жатат) көрсөтөр элем. Ошондой эле медиакитепкана толтурула баштаган, мындай http://kyrgyz.lugovsa.net сайтында жок.

Ресурсту иштеп чыгуучулардын бири Александр Туманов мындай дейт: «… кыргыз тилин үйрөнүү боюнча колдо болгон материалдар кагаз түрүндө гана жана кыйла эскирип калды. Мындан тышкары, кыргыз тилин үйрөнүү боюнча көп программаларда интерактив курамы жок болгондуктан кызыксыз. Сайтта кыргыз тили сабактары, жаңы ыңгайлуу сөздүк жана чат бар. Ал гана эмес, каалаган киши базабызга кошуу үчүн өз материалдарын: сөздүктөрдү, китептерди, медиафайлдарды бизге жиберсе болот».

Эгер бул ресурстун башкаруусу жарашса, келечеги кең деп эсептейм. Жеке мага кыргыз катары сөздүккө жаңы сөздөрдү краудсорсинг аркылуу киргизүү пикири өзгөчө жакты.

Муну неологизмдерди мыйзамдаштыруу катары караса болот: алар сөздүк макаласынын өзүндө талкууланат.

Дүйшеева Гүлмира Самтыевнадан «Кылым карыткан тил» окуу китеби.

Борбор Азиядагы Америка Университетинин «Кыргыз тилинин практикалык курсу» кафедрасынын окутуучусу.

Бул курс оозеки жана жазуу жүзүндөгү кепке комплекстүү окутууну талап кылат. Автор тилди натыйжалуу өздөштүрүү үчүн сабактарды, жадыбалдарды, схемаларды иштеп чыккан жана сабактарда колдонуу үчүн лексикалык минимум түзгөн.

Менин баамымда, Гульмира Самтыевна жана анын кесиптештери кыргыз тили үчүн TOEFL тилдик тестинин аналогун иштеп чыгышкан. Бул окуу китеби боюнча окутуу програмынын кеңири сүрөттөлүшүн Борбор Азиядагы Америка Университетинен алсаңыздар болот.

http://www.sanjyra.kg/ Санжыранын генетикалык байланышы аркылуу кыргыз элди бириктирүү

Шрек кырыгзча.

Фильмдерди жана мультфильмдерди кыргыз тилине которуу керек экенинин даана өрнөгү. Кесипкөй котормочу болбосо да, ыктыярчылар которгон мультфильмдин кыска эле үзүндүсүн көрө алдым, абдан жакшы болуптур! Менин 2 жашар жээним орус тилиндеги “Маша жана аю”, “Том менен Жерри”, “Ну погоди!”, “Мадагаскар” жана “Кунфу Панда” мультфильмдерин ичине кирип кетчүдөй болуп көрөт.

Белгилүү мультфильмдерден бир нечеси КТРКнын студияларында кыргыз тилине которулган, бирок баары бир аздык кылып жатат. Мен өз балдарыма эне тилимдеги мультфильмдерди көрсөтө алам деген үмүттөмүн

http://EneTil.kg

Кыргыз тилин Google Translate сервисине киргизүү боюнча долбоор. Бул ресурста каалаган адам котормолор базасын толтуруу үчүн англисче жана кыргызча тексттерин кошо алат.

Киргизилген тексттер (сөзмө-сөз котормо) тилдик түгөйлөргө ажыратылган соң модераторлордун текшерүүсүнөн өтүп, алар кабыл алса Google Translate Toolkit котормолор базасына жүктөлөт. Ошентип, Google Translate котормолор кампасы жаңы тилдик түгөйлөргө толуп, белгилүү бир чекке жеткенде кыргыз тилинен сервисте болгон башка бардык тилдерге которуу механизмин иштеп чыгуу процесси жолго коюлат деп күтүлүүдө.

Ошону менен бирге, долбоордун максаттары муну менен чектелбейт. Котормолор базасына жаңы тексттерди кошуу каалаган кесипкөй котормочуларга текст менен иштөөдө Google Translate Toolkit куралын колдонууга мүмкүнчүлүк берет.

http://Jumasheff.kloop.kg Тил үчүн күйгөн, интернетте жана турмушта кыргыз тилине кам көргөн Motorola жана Nokia телефондорун (Nokia расмий чыгарганга чейин) кыргызчалаткан Жумашев Мураттын сайты. Ушул эле постто буга чейин аталган Эне Тил долбоорунун демилгечилеринин бири. Ал кыргыз тилинде болуп жаткан кубулуштарды чечмелеп, сүрөттөп берүүгө аракеттенет.

http://tamgasoft.kg Windows жабдыктарында кыргыз тилин колдоочу програмдарды жайылтууга арналган сайт. Азыркы убактагы эң кызыктуу колдонмо – KyrSpell 2.0 – MS Office үчүн кыргыз тилинин орфографиясын текшерүү системи.

Skype кыргызча. Илья Лукаш үн жана көрмө чалуулар боюнча белгилүү сервис болгон Skype ты ыктыярчылар менен бирдикте кыргыз тилине жергиликтештирүү боюнча долбоорду кечээ жакында эле аяктады.

кыргызча жайым файлы. Бул үчүн көптөн бери, 2007-жылдан тарта эле жергиликтештирилген жайымды түзүү үчүн расмий колдонмо бар. Бектур түзгөн жайымдын аркасы менен көп эл кыйналбай интернетте, MS Office жабдыктарында кыргызча тексттерди ӨҮҢ тамгалары менен туура жаза башташты.

http://azattyk.org.

http://diesel.elcat.kg/index.php?showforum=274

Кыргыз тилине жаңы кирип, талаш-тартыш туудуруп жаткан сөздөрдү талкуулоо боюнча портал

http://keyboard.isoc.kg

Кыргыз арибиндеги компьютердик тергич.

Кыргызча тергичти (клавиатураны) “Жаш ишкерлер ассоциациясынын” мүчөсү, ишкер Нурмухаммед Абдыкадыров иштеп чыккан.
Бул идеянын чыгышына бир окуя себеп болду. Кайсы жыл экени эсимде жок. Жакынкы эле жылдары бардык интернет кафелерде текст терип бере турган кызмат бар болчу. Бир күнү ошондой кафелердин биринин жанынан өтүп бараткам. Ал жерде бир кагаз илинип туруптур. “Текст теребиз. Орусча, англисче тексттер 15 сом, башка тилдер 20 сомго терилет” деп жазылган экен. Ушул нерсе менин намысыма тийди. Өзүбүздүн жерибизде өзүбүздүн эне тилибиз кандайча башка тилдердин арасында кирип калсын деген ой мага түрткү болду деп айтып берди.

Кыргызстандын жаңы адабияты

http://literatura.kg

http://Bizdin.kg

Кыргыз тилиндеги адабияттардын интернет китепканаларынын эң кызыктууларынын бири. Жакындан бери бул жерде Аудио жана Видео, Сөздүк бөлүмдөрү. Бирок алар азырынча жакшы толтурула элек.

http://KMB3.kloop.kg

Эң белгилүү кыргыз тилдүү сайттардын бири, анда макалалар, блогдор, кыргыз тилиндеги адабият, улуттук оюндар, салттар, ашкана тууралуу маалымат жана, эң негизгиси, ар кандай сөздүктөргө жана окуу куралдарына шилтемелер бар. Социалдык тармактардагы аккаунттары:

http://ky.wikipedia.org Акыркы жарым жылдын ичинде жаңы макалаларга толтурулуп отуруп, 4 483 макалага жетти.

Кыргыз Википедиясынын санын көбөйтүү жана элге жайылтууга чоң салым кошкондор катары «Азаттык» радиосунун Кыргыз кызматынын веб-редактору Тынчтыкбек Чоротегин жана IREX Кыргызстан уюмунун тренинг координатору Тынчтык Жанадыловду атап кетким келет.

http://presskg.com/ негизинен кыргыз гезиттери электрондук тиркеме түрүндө жарыяланат.

http://kutbilim.narod.ru/isim.htm Кыргызча аттардын маанилеринин чечмелениши. Бул жерде кызыккандар үчүн негизги аттар менен алардын маанилери келтирилген. Албетте, көп кездешүүчү аттардын тизмеси такай толукталып турат, бирок салттуу аттар ал жакта бар. Кызык жери – ат кайсы тилден киргени да көрсөтүлгөн. Адатта араб жана перс.

http://www.barakelde.org

Сайттын контенти – ар кандай булактардан алынган кыргыз тилиндеги жаңылыктар (Кыргызстандагы, жакынкы жана алыскы өлкөлөрдүн жаңылыктары жана окуялар).
Долбоор кыргыз тилин ушул тилде көп колдонулуучу контент түзүү аркылуу өнүктүрүүгө арналган.

http://www.super.kg/

Маалыматтык-көңүл ачуучу портал, баарынан көп киши кирген медиаресурстардын бири. Мында жаңылыктар, музыка, аудио жана видео, форум, эл сурамжылоо жана башка көп нерселер бар. Кыргыз тилиндеги тренддерди окуп, байкап турууну каалагандарга пайдалуу. Мисалы, «селсаяк» деген сөз Юдахин түзгөн сөздүктө «лошадь, отделившаяся от табуна» же «бродячий, оторвавшийся от коллектива» дегенди билдирсе, «Суукта селсаяктар кантти экен» деген макалада «бомж» деген мааниде колдонулат.

http://www.bbc.co.uk/kyrgyz/

BBC корпорациясынын кыргыз тилиндеги жаңылык порталы. Бул жерден кыргыз тилиндеги жаңылыктарды окуп гана эмес, бул жандуу оозеки кептин үлгүлөрү (тил кадимки турмушта кандайча колдонулары) менен таанышыш үчүн подкасттарды да укса, видео көрсө болот. Мисалы, Кыргызстандын белгилүү ырчысы Каныкейдин Би-Би-Си радиосуна берген маегин угууга мүмкүн. Негизги басымды оозеки кепти түшүнүүгө жасагандар үчүн пайдалуу.

Бул макала 24.kg сайтынан алынган.
Автор: Улан Жумашев жана Кыргыз тилге которгон жана кошумча кылган Аматов Төлөгөн.

Өткөн жылга салыштыргандагы негизги өзгөрүүлөр:
- Мегалайн эми КыргызТелеком аркылуу эмес, түздөн-түз Казакстан аркылуу туташат.
- Elcat аркылуу азыр Fastnet жана Megacom туташат.

AS тууралуу маалымат булагы: http://as-rank.caida.org/
Графиктин автору: Тилек Мамутов

Бишкектеги интернет провайдерлеринин камтуу аймагын жөнүндө маалымат

Google Translate аркылуу бизге керектүү маалыматтарды, Googleга киргизилген 56 тилдин каалаганына которо алабыз.

Долбоордун негизги максаты кыргыз тилин “Google Translate” кызматына киргизүү. Кийин кыргыз тилин дайым колдой турган интернет платформасын түзүү болуп саналат. Бул кызмат аркылуу жеке гана сөздөрдү, тексттерди которбостон, веб баракчаларын да которууга шарттар түзүлгөн.

Бул кызматта кыргыз тилинин пайда болушу, биздин тилдин сакталып калышына, анын өнүгүүсүнө чоң шарттарды түзүп бере алат. Башка тилдерде сүйлөгөн адамдар кыргыз тилиндеги ресурстардан маалымат алууга мүмкүнчүлүк алышат.

Борбор Азия мамлекеттериндеги тилдердин арасынан эң биринчилерден болуп Google Translateке кыргыз тили киргизилип жатат. Бул кыргыз эли үчүн өтө сыймыктана турган жаңылыктардын бири.

Ушу убакытка чейин өкмөт жазабаган иштерди, күчтүү, билимдүү, кыргыздын патриот уулдары биригип, жакшы иштерди жазап жатканына алкыш айтышыбыз керек.

Кепти эми бул кызмат кантип иштээрине бурсак. Буга чейин бирдей маанидеги кыргызча жана орусча тексттер же сүйлөмдөр кошулса, азыркы убакта кыргызча жана англисче тилдеринде киргизилип жатат.

Анткени, кыргызча маалыматтарды француз тилине которобуз десек, ал маалымат биринчи орус тилине которулуп, анан англис тилине, акырында француз тилине которулат. Мындай учурда баштапкы маалыматтын кээ бир жерлери өзгөрүп кетиши мүмкүн.

Ошого байланыштуу кыргыз-англис тилинде маалыматтар киргизилип, башка тилдерге которууда англис тили ортомчу болуп, башкы маалыматтын мазмунун толук сактап кала алат.

Мындан тышкары интернетке кирүүчүлөр, эгерде аларда кыргыз жана англис тилдеринде даяр маалыматтар бар болсо, анда алар өз алдынча сайтка кирип, ал маалыматтарды кошо алышат.

Ал үчүн www.enetil.kg сайтына кирип, катталып, долбоор кошуу деген бөлүкчөгө кирип, өзүңүздүн маалыматтарыңызды кошо аласыз. Бул видео аркылуу маалыматты кантап киргизүү керек экенин билсеңиз болот.

Бүгүнкү күндө системдеги баардык сөздөр 599,227 сөз, алардын 460,757 сөзү каралууда, ал эми 135,435 сөз киргизилген.

Бул долбоордун уюштуруучуларынын максаты 1млн.сөздү киргизүү болуп саналат, эгерде ошончо сөз киргизилсе, “Google Translate Кыргызча” долбоору толук кандуу ишке киргизилет экен.

Урматтуу окурман эгерде сиз бул долбоорго жардам берем десеңиз, даяр маалыматтарыңызды жогорудагы сайт аркылуу киргизсеңиз болот. Ал эми акчалай жардам бергиңиз келип жатса, шаардагы соода түйүндөрүндөгү Qiwi терминалдары аркылуу кирип, ал жерден “Google Translate Кыргызча” долбоорун таап, каалаган суммаңыздагы акча жүктөп колдой аласыз.

Эгерде билсеңиздер, акыркы жылдары кээ бир эксперттер кыргыз тилин дүйнө жүзүндөгү жоголуп бара жаткан тилдерге кошо башташкан. Биз өз тилибизди өнүктүрүшүбүз керек, улут өз тили менен улут – деп бекер айтылбаса керек.  Ошондо гана кыргыз тилин сактап кала алабыз.

Келгиле достор биргеликте эне тилибизди өнүктүрөлү.

Эл аралык валюта фонду (МВФ) – БУУнун адистештирилген мекемеси. МВФтин пайда болуусу 1945-жылы 27 декабрда 29 мамлекет тарабынан келишимге кол коюлуп, ушул күн МВФтин пайда болуу күнү катары таанылган. МВФ 1947-жылдын 1 мартынан баштап, Бреттон-Вуддук системанын бөлүгү катары иштеп баштайт. Азыркы убакта МВФ дүйнө жүзү боюнча 187 мамлекетти бириктирет.

МВФ кыска жана орто мөөнөттөгү насыяларды мамлекеттин төлөм балансы дефицитке учураганда насыя берет. Жагдайды жакшыртуу үчүн насыяны бергенде ар дайым ар кандай шарттар жана сунуштар берилет.

МВФтин жаңы өнүгүп келе жаткан мамлекеттерге берген шарттары жана сунуштары көп жолу сынга алынган. Анткени, берилген шарттар менен сунуштар өлкөнүн экономикасы өз алдынча өнүгүп кетүүсүнө шарт түзбөй эле тескерисинче эл аралык финансылык институттарга байлап коет деп айтышуууда.

МВФтин эң негизги масаттары:

• Финансы жана валюта тармагындагы эл аралык кызматташууга жардам берүү
• Эл аралык сооданын кеңейишине жардам берүү
• Валюталардын стабилдүүлүгүн сактоо
• Валютага болгон чектөөлөрдү жок кылуу

МВФке кирген ар бир мамлекет өздөрүнүн уставына жараша кандайдыр бир көлөмдөгү акчаны төлөш керек. Ар бир мамлекеттин добушу төлөнгөн акчага жараша болот жана насыянын көлөмү дагы ушул квотага жараша болот. 1998-жылы эң көп добушту (17,78%) жана насыяны (36 млрд. долл.) алууга АКШнын укугу бар болчу. Салыштырып көрсөк Улуу Британия менен Франциянын болгону 4,98% добушу гана бар. Мындан жыйынтык кылып көрсөк, акчаны ким көбүрөөк төлөсө ошол көп укутарга ээ болот.

Кыргыз Республикасы 1992-жылы 8 майда Эл аралык валюта фондунун мүчөсү болуп кирген. Мүчө болуп киргенден кийин кандайдыр бир милдеттенмелерди өзүнө алган. Мындай милдеттенмелердин ичинде: МВФтин макулдугу жок валютаны алмаштыруу курсуна болгон чектөөлөрдү коюу, дискриминациялык валюттук режимдерди орнотуу жана көп валюттук курс тажрыйбасын колдонууга болбойт.

МВФ мурунку союздук өлкөлөрдүн баардыгын базар экономикага өтүүсүн колдом, жардам берген. Кыргыз Республикасы дагы ар кандай насыялык механизмдер аркылуу финансылык жардам алды. Биринчи жылдары Кыргыз Республикасы финансылык жардамды ар кандай финансылык кубулуштарга (инфляциялык басым, төлөм балансынын начарлоосу, өндүруштүн кыйроосу) туруштук бериш үчүн алган. Анан кийин жардамдарды ар кандай структуралык кайра курууларга, кедейликти азайтууга жана экономикалык өсүүгө насылар берилген.

Ошондой кыйын кезеңде, өлкөнүн туңгуч президенти А.Акаев жана Легендарлуу Парламенттин чечимдери аркылуу  Кыргызстан бир нече эл аралык уюмдардын мүчөсү боло алды.

Гиперинфляциянын деңгээли өсүп, товарлардын жетишсиздиги күч алып, кыргыз эли кыйналып турган убакта, 1992-1994 жылдар аралыгында Кыргызстан Эл аралык Валюта Фондуна, Дүйнөлүк Банкка, Азия Өнүктүрүү Банкына ж.б.уюмдарга мүчө болуп кире алды. Жогорудагы уюмдардан көптөгөн финансылык каражаттарды алып, өлкөдө болуп жаткан абалды контролдоого чоң мүмкүнчүлүктөр түзүлгөн.

Стабилдүүлүктүн орун алышы менен өлкөнүн экономикасы базар экономикасына акырындык менен өткөрүлүп, көптөгөн жаңы реформалар жүргүзүлүп баштаган. Бирок, кайдан-жайдан туңгуч президентибизди теке сүзүп, абал такыр башка нукка өзгөрүлө баштады.

Ар кайсынын башын айтып, жыл сайын эл аралык финансылык уюмдардан кредиттерди, гранттарды ала берип, келген каражаттарга өлкөгө пайдалуу эч нерсе жазалган эмес. Анысы аз келгенсип, мамлекеттин тышкы карызы канча бир миллиард долларга өскөн.

Эмесе, ар бир уюмду алып карап көрө турган болсок, эң биринчилерден болуп 1992 жылы 8 майда Эл аралык Валюта Фондуна мүчө болгонбуз. Бул уюм инфляциянын төмөндөшүнө, банк секторунун туруктуулугуна, тышкы карызды башкарууга кошкон салымы өтө чоң. 2007 жылга чейин Кыргызстандын бул уюмга болгон карызы 103 млн.$ түзгөн.

Ал эми Дүйнөлүк Банкка дагы 1992 жылы мүчө болуп кирип, Кыргызстандагы көптөгөн тармактар үчүн чоң жардамдар көргөзүлгөн. Мисалы , 1992 жылдан тартып бүгүнкү күнгө чейин жалпы каражаты 832 млн.$түзгөн 42 чоң проекттер ишке ашырылган. Кошумчалай кетчү нерсе, бул банк аркылуу берилген пайыссыз кредиттердин мөөнөтү 40 жылды түзөт.

Азия Өнүктүрүү Банкына 1994 жылы мүчө болуп, бул банктан 603,5 млн.$ карыз акча алган экенбиз. Ал акчалардын көбү айлана-чөйрөнү коргоого, жеке сектордун өсүүсүнө, инвестиция тартууга кеткен экен.                                                                                    

АКШнын Эл Аралык Өнүктүрүү Агентствосуна (USAID) 1992 жылы мүчө болуп катталып,ал уюмдун жардамы аркылуу көптөгөн тармактарга чоң жардамдар көргөзүлүп келе жатат. Мисалга алсак, орто жана чакан бизнести өнүктүрүүдө, билим берүү тармагында, айыл чарба секторунда, экономикалык саясатты жүргүзүүдө, медициналык жардам көргөзүүдө, энергетика секторуна материалдык жана финансылык жардамдарын көргөзүп келе жатат.

Германиянын Эл Арылык Байланыщ боюнча коому (GIZ) 1992 жылы ачылып, экономикалык өнүгүүнү, укук жана сот реформаларды, саламаттыкты сактоону, баңги заттарды колдонуу жана ВИЧ/СПИДге каршы күрөшүүдөгү, билим берүү тармагында реформаларды ж.б. колдоодо салымы чоң.                                                                                  

Европанын Реконструкциялоо жана Өнүктүрүү Банкына 1993 жылы  мүчө болуп, азыркы убакка чейин Кыргыз Өкмөтүнө 250млн.евродон ашык каражат бөлүп берген. Бишкекте жайгашкан Хаят мейманканасынын ремонттолушуна, Ысык-Көл областындагы электр зымдарынын алмаштырылышына ж.б.ушу сыяктуу проекттерди колдоп келе жатат.

Булардан тышкары Кыргызстанда Сорс Фонду, Европанын Коопсуздук жана Кызматташтык уюму (ОБСЕ), Ага Хан фонду, ТИКА уюму, Жапониянын Эл Аралык Кызматташтык Агентствосу (JICA) ж.б.уюмдар иш алып барышат.

Кыргызстанда канчалаган эл аралык финансы уюмдары финансы каражаттарын бөлүп, пайызсыз кредит жана гранттарын берип келе жатышат. Кыскача айтканда, алар берген каражаттарга биздин өлкө жашап келе жатат десек туура болчудай.

Ошол берилген каражаттар туура жолдо, өз нугунда жумшалдыбы? Жок, алар мамлекеттин пайдасына эмес, кичинекей бир кландын же топтун чөнтөгүнө кетип, бүгүнкү күндө 19 кылымга кайтып бара жатабыз. Энергетика сектору жедеп эскирип, акыркы күндөрдөгү жемишин берип жатат.

Областтар, райондор аралык жолдор мышык ыйлачу абалга келип жетти. Азыр соо адамды издеп таппайсың, жашынан баштап картаңына чейин оорулуулар.

Абактардагы кыйноолор күчүп алып бара жатат, баңги затынын тегерениши, аларды колдонуучулардын саны күндөн күнгө өсүп жатат.

Кыскасы бизге жардам берип келе жаткан финансылык уюмдарга рахмат айтабыз, бул жакшы жагы. Ал эми тышкы карызыбыз күндөн күнгө өсүп, биздин жепжутаарларды байытып жатат. Минтип отурсак, бир күнү баары тең акча бербей койсо, чоңдорубуз өз жарандарын сата баштайбы?

Ачык асман саясаты – бул эрежелерди жана эл аралык авиаиндистрияны, өзгөчө коммерциялык авиацияны – башкарууну либералдаштырууга багытталган эл аралык концепция. Башкача айтканда, авиаиндистрия үчүн эркин базар түзүү жана өкмөттүн эл аралык авиацияга кийлигишүүсүн төмөндөтүү дегенди түшүндүрөт. Ошондой эле авиакомпаниянын маршруттарын аныктоодо, учактарды белгилөөдө, алардын көлөмү, билеттеринин наркын жана жүк ташуулардагы чыгарган чечимдерине өкмөттүн кийлигишпөөсүн билгизет.

Бул саясаттын негизги пайдасы: авиабилеттердин баасын төмөндөтүү, авиа билдирүүлөрдү бекемдөө, атаандаштыкты жана авиа кызматтын сапатын жогорулатуу, учактардын санын арттыруу, баардык адамдар үчүн, өзгөчө соода жана туризм секторунда алектенгендердин чыгымдарын азайтуу ж.б.

Акыркы 32 жыл аралыгында жолдорду башкарууда бир топ өзгөрүүлөр болду. Кошмо Штаттары ачык асман саясатын 1979 жылдан тартып ишке киргизишкен, бул авиабилеттерге жана дүйнө жузү боюнча жүк ташууларга болгон баалардын төмөндөшүнө, натыйжада эл аралык жүргүнчүлөрдүн жана жүктөрдүн көбөйүшүнө алып келген. Кыргызстан бир беткей тартипте ачык асман режимин ишке ашырса, жарандык авиациядан тез убакыттын ичинде пайда көрө алат, ал эми эки тараптуу сүйлөшүүлөр көп убакытты талап кылат жана дайыма натыйжалуу боло бербейт.

Арзан билеттерди чектөө

Авиабилеттердин баасынын азайышын жана аэропортубуздун сапатынын жогорулоосун бардык эле кыргызстандыктар каалашса керек. Тилекке каршы мамлекеттик саясаттын парадоксу ушул мүмкүнчүлүктөрдү чектөөдө жатат.

Кыргызстан жана башка мамлекеттер аралык аба ташымдары эки тараптык өкмөттөр аралык келишимдер аркылуу ишке ашып, эки жактын авиакомпанияларынын маршруттары менен рейстердин саны бюрократиялык структуралар аркылуу чечилип келет. Кыргыз Республикасынын территориясы аркылуу өткөн жүргүнчү  жана жүк ташуучу аба транспорттору сөзсүз лицензиядан өтүүгө муктаж. Лицензия берүүдөгү сүйлөшүү процесстери таза эмес жана атайын созулуп дагы келет. Баардык талаптардын аткарылганына карабастан, лицензияны бербей да коюшу мүмкүн.

Советтер Союзунан бери калган ушундай эски система, Манас аэропортундагы өткөрүү мүмкүнчүлүктөрүн толук кандуу колдонууга жана анын өнүгүүсүнө бут тосууда. 2010 жылдагы кээ бир маалыматтарга ылайык  Кыргыз Республикасындагы регулярдуу рейстердин жалпы жол жүрүүчүлөрүнүн саны 656 миң жол жүрүүчүнү түзгөн, анын 73% эл аралык рейстер жана 27% ички рейстер түзгөн. Алматы шаарынын аэропорту буга салыштурмалуу 2010 жылы 3 млн. ашык жол жүрүүчүлөрдү тейлеген. Жогорку атаандаштыктын аркасында жүк ташуучулар арасында бир эле багыттагы Бишкек аэропортунун билеттерине караганда, Алматы аэропортунун билеттери орточо эсеп менен 30-40% арзан.

Дүйнөлүк чечим

Дүйнө жүзүндөгү көп тараган тажрыйбаны эми Орусиядан кездештирүүгө болот. Орусияда мурун болуп көрбөгөн ачык асман режимин ал өлкөнүн транспорт министрлиги  Владивосток аэропортунда ишке киргизди. Эми каалаган чет элдик жүк ташуучу Орусия мамлекети менен болгон аба каттамдар туураалуу келишимдерсиз эле уча алат. Мурда болсо чет элдик авиакомпаниялар бир мамлекетке өкмөт аралык келишимдердин чектөөлөрүнүн негизинде уча алышчу, ал эми ортодогу конуулар – бир гана май куюу үчүн (жол жүргүнчүлөрүн түшүрүү-отургузууга жана  жүктөрдү түшүрүүгө-салууга тыюу салынат) жүргүзүлүп келген. Ачык асман саясатын ишке киргизгенден кийин, Владивосток аэропортунда транзиттик конуу убагында авиакомпаниялар ар кандай операцияларды, анын ичинде жол жүргүнчүлөрүн түшүрүү жана бортко алуу сыяктуу аткарууга мүмкүнчүлүк алат.

“Ачык асман” дүйнө жүзүндөгү мамлекеттерде ар кандай түрлөрүндө ийгиликтүү тажрыйбаланат, ошонун ичинде АКШда, Гонконгдо, Түштүк Кореяда, Сингапурда, Малайзияда (АСЕАН мамлекеттеринде), Грузияда, жана ошондой эле Европа Союзунун өлкөлөрүндө. Бир гана мисал: Сеул аэропорту (Түштүк Корея) ачык асман режимин ишке киргизип, транзиттик мүмкүнчүлүктөрүн кеңейтүүнүн негизинде, он жылдын ичинде жол жүрүүчүлөрдүн санын эки эсеге көтөрө алган – 18 млн.дон 36млн.го чейин, ал эми транзиттик жол жүрүүчүлөрдүн саны – 5млн.дон 28 млн.го  жеткен.

Аба билдирүү эрежелеринин либерализацияланышы, аэропорттун өнүгүүсүнө таасир этүүчү негизги факторлордун бири болуп саналат. Акыркы убакка чейин, дүйнө  жүзүндөгү көп аэропорттордун өнүгүүсүнө эл аралык аба билдирүүлөрүндөгү эки тараптуу келишимдер жолтоо болуп келген, анткени рейстердин саны жана кайсы аэропортко кандай авиакомпаниялар уча алат деген маселелер, ушул эки тараптуу тартиптин негизинде башкарылып келген. Либерализация чараларынын негизинде, жүк ташуучулардын аэропортторду тандоодогу эркиндиги жана каражат табуу үчүн аэропорттордун мүмкүнчүлүктөрү пайда болду.

Туристтик компаниянын президенти Эмиль Уметалиев көп жылдан бери ачык асман режимин ишке киргизүү үчүн далилдеп келе жатат: “Эмне үчүн Манас аэропортун транзиттик центр катары колдонууга болбойт? Кыргызстанда чоң авиакомпаниялар жок, тышкы атаандаштыктан коркпой деле койсо болот, демек, максатка ылайык ачык асман саясатын сунуш кылууга болот. Башка мамлекеттерге учуу үчүн биздин аэропортту колдонууга көбү кызыгышат. Биздин аэропорттон учууга жана аны колдонууга башка мамлекеттердин авиакомпанияларын чакырышыбыз керек, себеби ушундай жол менен гана реалдуу ачыктыкка жетебиз, дуйнөлүк экономика менен биригүүгө жана туристтердин санын көбөйтүүгө мүмкүн болот”.

Өзгөрүү жолунда

“Ачык асман” режими, дуйнөлүк авиа жүк ташыгычтарына аба майданында чектөөсүз  учууга жол ачат жана жүргүнчүлөрдү түшүрүү-отургузуу үчүн конууга, жана ошондой эле жүктөрдү салууга-түшүрүүгө мүмкүндүк берет. Башка сөз менен айтканда, бул:

• Кыргызстандын эл аралык аэропортторунун, ошондой эле аэропортторду, авиакомпанияларды, жүргүнчүлөрдү тейлеген ишкана жана жеке тараптардын кирешесин жогорулатат, бул деген мамлекеттин бюджетке салыктын түшүшүн билдирет сөз.
• Кыргызстанга учуп келген жана учуп кетип жаткан жарандардын билетке жана жүгүнө кеткен чыгымдарын кыскартуу.
• Дүйнөлүк деңгээлдеги атаандаш көп авиакомпаниялардын арасынан тандоо
• Кыргызстандан кетүүчү багыттарды жана Кыргызстанга келүүчү багыттарды көбөйтүү.

Жогоруда айтылгандар – “ачык асман” режиминин бир гана бөлүгү. Бул саясатты ишке ашыруу үчүн каражат талап кылынбайт, тескерисинче чыгымдарды кыскартат. Өнүккөн өлкөлөргө визаны алып таштоо менен бирге, ачык асман саясаты туристтердин жана жүргүнчүлөрдүн  келүү агынын жогорулатат, өлкөнүн экономикасын өнүктүрүүгө жаңы импульс берет.

CAFMI – Борбор Азиядагы Эркин Базар Институту

Бишкек, Кыргызстан / 27 декабрь 2011

ДСУга кирүүнүн биринчи максаттары бул соода режимин либералдаштыруу жана эркин сооданын принциптерин алга жылдыруу болчу. Эркин соода деген эмне жана анын кандай артыкчылыктары бар? Эркин соода элдин берекелүү турмушунун өсүшүнүн негизги факторлорунун бири. Эркин сооданын негизги принциптери бул эркин жасалуучу алмашуу жана өз ара пайда көрүү. Эркин жасалуучу алмашуу катышкан жактардын пайда алуу шартында гана болот. Мындан – соодада болгон тоскоолдуктарды алып салуу деген логикалык жыйынтык чыгат.

Эркин сооданын артыкчылыктары:

1. Элдин берекелүү турмушунун өсүшү
2. Баалардын төмөндөөсү
3. Товарларды жана тейлөөлөрдү кеңири тандап алуу
4. Сооданын көлөмүнүн өсүшү
5. Глобалдык эмгектин бөлүнүшүнүн жана экономикалардагы адистештирүүнүн тереңдөөсү
6. Салыштырмалуу артыкчылыктары бар экономиканын тармактарынын өнүгүүсү
7. Экономиканын өндүрүмдүүлүгүнүн жана инновациялуулугунун өсүшү
8. Атаандаштыктын күчөшү
9. ИДПнын өсүшү
10. Тынчтыктын жана стабилдүүлүктүн бекемделүүсү

Эркин соода режими менен болгон мамлекеттер глобалдык базарга кошулуп, натыйжада анын элинин кирешелеринин өсүшүнө алпарат. Соодадагы бюрократиялык тоскоолдуктарды алып салган өнүгүп жаткан мамлекеттер соодада чоӊ тоскоолдуктары бар мамлекеттерге салыштырмалуу өнүгүү ылдамдыгы үч эсе жогору экенин көп жылдык тажрыйба көрсөтүп келет.

Кыргызстан КМШ мамлекеттеринин арасында ДСУга биринчи кирген. ДСУга кирүү 1998-жылдан баштап экономикада келээрки жетишкендиктерге жардам берген. ДСУга кирүү учурунда Кыргызстандын негизги максаттары бул тышкы сооданы эркиндештирүү, анын көлөмдөрүн чоӊойтуу, экономикалык өнүгүүнү стабилдештирүү жана дүйнөлүк соода агымдарына кошулуу болгон. Кыргызстан тарифтик бааларды азайтып, орто деӊгээлде 5,1% кармаганга бир катар милдеттерди алган.

ДСУнун мүчөсү болуу менен алган негизги пайдалар:

1. Кыргызстандык товарлардын жана тейлөөлөрдүн экспорту бүткүл ДСУ мамлекеттеринде жагымдуу режим менен колдонот, ДСУ мамлекеттери эч кандай башка ДСУ мамлекеттердин кызыкчылыктарына зыян келтирген чек коюу чараларын колдонушпайт жана кыргызстандык товарлар үчүн төмөндөтүлгөн тарифтерди колдонушат, бул улуттук товарлардын башка базарларда болгон атаандаштыкка жөндөмдүүлүгүн көтөрөт. Натыйжада, тышкы соода көлөмдөрү 2003-жылдан баштап тез өсүп баштады. 1998-жылдан 2010 жылга чейин 1,4 млрд. доллардан башталып, 5 млрд. долларга чейин өстү. Башкача айтканда 3,5 эседен ашуун өстү. Экспорт 2010-жылы 1998-жылга салыштырмалуу 3,3 эсе өстү. Импорт болсо 3,7 эсе. Бул тышкы сооданын ИДПге салыштырмалуу 1998–2010-жылдар арасында 83%дан 108%га чейин өсүшүнө жардам берди.

2. Акыркы жылдары Кыргызстан Борбор Азиядагы мамлекеттерге жана Оруссияга импорттук товарлардын реэскпортунун регионалдык борборуна айланды. Чоӊ көлөмдүү реэкспорттук соода агымдар Борбор Азиядагы эӊ чоӊ «Дордой» жана «Кара-Суу» базарлары аркылуу өтөт. Дүйнөлүк банктын маалыматтары боюнча «Дордой» жана «Кара-Суу» базарларындагы жалпы сооданын көлөмү 2008 жылы 3,5 млрд. долл. түзгөн же ИДПнын 68%. Реэкспорт «Дордой» жана «Карасуу» базарларында 75% жана 85% түзөт. Бул базарларда түз жана жандатып 500 миӊдей адам иштейт. Же бул сан иштегенге жөндөмдүү калктын 20% түзөт.

3. Ички соодалык жана салык мыйзамдары ДСУнун эрежелери жана нормалары менен туура келтирилген. Муну менен дүйнөлүк сооданын 97% иштейт. Мыйзамдарды мындай туура келтирүү экономикага инвестицияларды тартуу жана сооданын өнүгүүсү үчүн жардам берген режимдерди коюу үчүн зарыл болгон. Чет өлкөлөрдөн келген түз инвестициялардын көлөмү 2010-жылы 234 млн. долл. түзсө, 1999 жылга салаштырмалуу 5 эсе өстү. Мындай инвестициялар 2001-жылдан 2008 жылга чейин тез ылдам менен өсүп жатты. Ал эми 2008 жылы Кыргызстан эгемендүүлүк алгандан тартып – 377 млн. долл. эӊ бийик көрсөткүчкө жетти.

4. Соодалык саясатты либералдаштыруу жагына өзгөртүү бюджетке бажы төлөмдөрдөн түшкөн кирешелерди азайткан жок. Экономика жана тескөө министрлигинин маалыматтары боюнча, либералдуу пошлиналарды киргизген учурдан баштап 9 жылдын ичинде бажы төлөмдөрдөн түшкөн кирешелер 3 эседен ашуун өстү.

5. Импорттун түзүлүшүндө өндүрүүгө керектүү ортодогу жана инвестициялык товарлар 60% ашык бөлүгүн түзөт. Бул кыргызстандык өндүрүүчүлөрдүн конкуренцияга жөндөмдүүлүгүн сактап калыш үчүн төмөн тарифтердин мааниси чоӊ экендигин көрсөтөт. Мисалы, кийим тигүү тармагынын тез өнүгүүсүнүн негизги себептеринин бири – бул Кытайдан, Түркиядан жана башка мамлекеттерден келген арзан кездемелерди төмөн тарифтер менен алып кирүү. Кийим тигүү продукциясынын өз наркында кездемелер 50% түзөт.

6. ДСУга кирүү менен Кыргызстан өзүнүн эл аралык имиджин көтөрдү жана конкуренцияга жөндөмдүү базар экономикасын курууга тарап алган реформалардын кайра артка кайтарылбасынын декларациясын камсыздады.

7. Улуттук өндүрүүчүлөр жана инвесторлор үчүн соода тармагында жана тейлөө тармагында белгилүү режим орнотулган. 2000-жылдан баштап тейлөө тармагы тез өсүп, 2010-жылы ИДПнин 45% ашуун бөлүгүн түзөт.

8. Бүткүл ДСУ мамлекеттери аркылуу товарлардын эркин транзити. Бул учурда кыргызстандык товарларга пошлиналар, салыктар жана чектөөлөр колдонулбайт.

ДСУнун мүчөсү болуунун артыкчылыктарын толук колдонууга жол тоскон проблемалар:

1. Географикалык алыстык. Жагымдуу базарлардын жана ДСУ мамлекеттеринин алыстыгынан, транспорттук инфраструктуранын жетиштүү өнүкпөгөнүнөн жана транспорттук чыгымдардын көп болгондугунан, товарлардын көпчүлүгү бул базарларга кымбат болуп барат же өтө аз ташылат.

2. Улуттук продукциянын төмөн сапаты, көбүнчөсү чыгымдары чоӊ технологиялар жана эскирген жабдуулар менен чыгарылат. 20 жылдын ичинде өкмөт жагымдуу бизнес абалды түзө алган жок, экономиканын үстүнөн тескөөнү азайта алган жок, бюрократияны жоготуп, жергиликтүү өндүрүүнү өнүктүргөнгө чет өлкөдөн конкуренцияга жөндөмдүү технологияларды тарта алган жок.

3. Чет өлкөлүк инвесторлордун жетиштүү эмес кызыкчылыгы, мунун себептери – мүлктүн укуктарын алсыз коргоо, мыйзамдардын туруксуздугу, өкмөттүн чечимдеринин кескин өзгөрүүшү, алсыз инфраструктура жана башкалар.

4. Тышкы сооданын формалдуу либералдуу режими тажрыйбада бюрократия жана коррупция менен байланышкан формалдуу эмес чектөөлөр менен кезигет. Эл аралык Doing Business рейтингде Кыргызстан эл аралык соода жүргүзүүнүн оӊойлугу боюнча 183 мамлекеттен 171 орунду ээлейт, бул абдан төмөн көрсөткүч.

5. ДСУнун мүчөсү болбогон кошуна жана башка мамлекеттер аркылуу транзит проблемасы. Кыргызстандын ДСУга кирүүсү балким зыянына караганда экономикага көбүүрөк пайда алып келди. Экономикалык жакшы тенденцияларды сакташ үчүн эркин сооданын принциптерин бекемдөө керек, айрыкча бажы пошлиналарын азайтуу, тарифтик эмес жана административдик тоскоолдуктарды алып салуу жана бажы процедуралардын эл аралык стандарттарына өтүү.

CAFMI – Борбор Азиядагы Эркин Базар Институту

26 декабрь 2011

Биринчи сунушталган тизмеде 57 мамлекет үчүн визасыз режимдин киргизилгендигине карабастан, коомдук уюмдардын коалициясы жана бизнес коомчулук даярдалган мыйзам долборун толук колдойт.

Кыргызстан азыр оор экономикалык абалда турат. Апрель революциясынан кийин болгон трагедиялык окуялар, мамлекеттин инвестициялык жана туристтик жагымдуулугун төмөндөттү. Ушул жылдын 1 июлунан баштап толук иштеген Бажы Уюму мамлекеттин экономикасына терс таасир тийгизип жатат, мындай таасир келечекте дагы күчөшү мүмкүн. Бажы Уюму товарлардын экспортуна жана реэкспортуна чоӊ тоскоолдук болуп калды. Ушуга байланыштуу башка тармактардын өнүгүшүнө болгон тоскоолдуктарды алып салуу, актуалдуу жана маанилүү болуп саналат.

Биздин мамлекет туристтик статусу менен Меккедей болуп мактана албайт. Кыргызстандын конкуренттик артыкчылыктары Түркия, Франция, Малайзия, Таиланд мамлекеттерине салыштырмалуу аз. Туристтик агымдар үчүн мамлекеттер арасында конкуренциянын деӊгээли бийик. Парламент өзүнүн чечими менен Кыргызстандын конкуренттик артыкчылыктарына бир маанилүү артыкчылыкты кошо алат – бул визасыз режим.

Виза потенциалдык туристтерди качыра турган бюрократиялык тоскоолдук. Туристтер документтерди чогултууну, татаал процедураларды өтүүнү жана визаны күтүүнү талап кылбаган мамлекеттерди тандашат.

Манас аэропортуна учуп келер замат виза алуунун жеӊилдетилген режими иштейт. Бирок, учуп келген адамдар үчүн ал жеӊил болуп сезилбейт. Ал жерде катар катар элдер топтолуп, консулдар көп учурларда кечигип, 2 сааттык түшкүтамак ичүүгө кетип калышат, туристтерден акча талап кылып, коркутуп-үркүтүүлөр болот, виза алгандарга дайыма эле калган акчасын беришпейт жана башкалар. Белгилеп кетиш керек, мамлекетке кирүү үчүн башка өткөрүүчү пункттарда жеӊилдетилген виза алуу режими жок.

Өнүккөн мамлекеттер бири бирине визаларды мурда эле алып салышкан, ошону менен өздөрүнүн жарандары үчүн туристтик, иш боюнча, маданияттык жана жеке максаттар менен эркин жылып жүрүүгө жол ачышкан. Эгер өнүккөн мамлекеттердин жарандары үчүн визалык режим сакталып калса, балким Францияга 2010 жылы 76,8 млн. адам,  кичине Малазияга 24,6 млн. адам барбайт болчу.

Визаны алып салуу бизнес абалды жакшыртат жана бай мамлекеттер менен иш боюнча жана маданияттык байланыштарды бекемдөөгө жардам берет. Туризм тармагы кичине жана орто бизнестин өнүгүшүнө жардам берет, жүз миӊдеген жумуш орундарын жаратат жана мамлекеттин социалдык-экономикалык стабилдүүлүгүнө салым кошот. Бул тармак мамлекеттик чоӊ салымдарды  талап кылбайт, өнүгүшүнө бир гана жагымдуу шарттар керек. Кыргызстанда туризм тармагынын өнүгүшү, ушуга чектеш тармактардын өнүгүшүнө жардам берет.

2010 жылы эл аралык туризмден түшкөн кирешелер 919 млрд. долл. түздү. Дүйнөлүк соодасында туризм тейлөөс менен 30дан ашык пайызды түзөт. Дүйнөлүк базарда туристтик продукциялар нефть сыяктуу эле бирдей деӊгээлде турат. Жыл сайын туризм тармагына түшкөн инвестициялар 35 пайызга өсүп турат. Туризм эӊ пайдалуу бизнестердин бир түрү болуп, бүгүнкү күндө дүйнөлүк капиталдын 7 пайызына чейин колдонот. Көпчүлүк мамлекеттерге туризм негизги экономикалык тармак болуп саналат (Кипр, Малайзия, Таиланд, Египет жана башкалар).

Мурдагы Союз мамлекеттердин арасынан Грузия жана Украина өнүккөн мамлекеттер үчүн визаны алып салуу боюнча тажрыйбасы бар. Визаны алып салуунун натыйжасында туристтердин саны Грузияда 300 миӊден 2003 жылы 2 млн. адамга чейин 2010 жылы өстү, алардын арасынан өнүккөн мамлекеттерден келген туристтер 30 пайызды түзөт (600 миӊ адам). Туристтердин агымы 6,5 эседен ашуун өстү.

Украина дагы туристтердин агымынын өсүүс  менен оӊ натыйжаларга жетти. Украина визаларды 2005 жылы алып салды. 2004 жылы Украинага 15,6 млн. адам барса, 2008 жылы алардын саны 25,5 млн. жеткен. 3 жылдын ичинде туристтердин агымы 10 млн. адамга өстү. Туризм тармагынан түшкөн кирешелер $5,8 млрд. чейин өстү.

Малайзия 80 өнүккөн мамлекеттер менен визасыз режимди колдонот. Ушуну менен 2009 жылы чет өлкөлүк туристтердин саны 3 эсе өстү, тармактын кирешелери визалык режим бар учурдагы жылдарга салыштырмалуу 300 пайызга өстү.

Визанын алып салуусу туристтердин агымын көбөйтөт деп туризм тармактагы адистер айтып жатышат. Адистердин эсеби боюнча, мыйзам кабыл алынса, 2012 жылда өнүккөн мамлекеттерден келген туристтердин агымы 30 пайызга өсөт, бул мамлекетке кошумча 670 млн.сом киреше алып келет. 2014 жылы өнүккөн мамлекеттерден келген туристтердин агымы эки эсе өскөн учурда, туризм тармагынын жалпы кирешеси 4,6 млрд. сом түзөт.

Башка тармактар менен байланышы жок экономиканын тармактары болбойт, бир тармакта кирешенин өсүшү, башка тармактардагы кирешелердин өсүшүнө алпарат. Мультипликативдүү эффект менен экономиканын жалпы кирешеси, туризм тармагынын кирешесине салыштырмалуу чоӊ акчаны түзөт.  Элдин сарптоого болгон шыгын эске алуу менен кирешелердин мультипликатору төрткө барабар. Демек, 2014 жылы туризм тармагынын кирешелери менен байланыштуу, экономиканын жалпы кирешеси 18,4 млрд. сомду түзүшү мүмкүн.

Туристтердин агымынын өсүшү туризм тармагындагы конкуренциянын, тейлөөнүн, инвестициялык активдүүлүктүн өсүшүнө, инфраструктуранын жакшырышына жана бюджетке түшүчү каражаттардын өсүшүнө алпарат.

Визасыз режимди киргизүү туристтик тейлөөлөрдүн экспортун диверсификация кылууга жана КМШ мамлекеттеринин туристтеринен көз карандуулукту азайтууга жол берет.

Визасыз режимди киргизүү мамлекеттин улуттук коопсуздугуна коркунуч болот деген айтуулардын түбү жок. Өнүккөн мамлекеттердин жарандары улуттук коопсуздукка эч кандай коркунуч туудурбайт.

Белгилеп кетиш керек, Жогорку Кенеш визасыз режим жөнүндө мыйзамды кабыл алуу менен виза берүү процессиндеги  коррупцияны жана көмүскөй агымдарды жоготот.

Визасыз режимди киргизүүнүн натыйжаларын талкуулоо учурунда визасыз режимдин пайдалары зыянына караганда көбүрөөк болуп чыгат.

Сооданын жана тейлөөнүн оазиси болгонго, Борбор Азиянын туристтик жана иш борбордун статусун алганга Кыргызстандын потенциалы бар.

Борбор Азиядагы эркин базар институту (CAFMI)

Эл аралык ишкерлер совети (ЭИС)

Кыргызстандагы ишкерлер союзунун туризм боюнча совети (КИС)

Жаш Ишкерлер Ассоциациясы (ЖИА)

“Демократия жана жарандык коом үчүн” коалициясы

Жарандык анализ институту

Партнерлук группа «Прецедент»

Либералдык жаштардын клубу  (КЛМ)

Жарандык билим берүү институту (ICE)

Коррупцияга каршы ишкерлер совети (КИС)

Мүмкүнүлүгү чектелген жаштар кыймылы

“Психикалык саламаттуулук жана коом” коомдук фонду

Твиттер деген эмне?

Twitter (Твиттер) -  140 белгиден турган кыска кабарды жарыялоого мүмкүндүк берген микроблогинг платформасы.  Twitter - англис тилинен которгондо “чыйпылдоо”,  “сайроо”, “кепирлешүү”  дегенди түшүндүрөт. Өзү эле айтып тургандай, бул достор менен баарлашууга, жаңы тааныштарды күтүп,   акыркы жаңылыктар менен  кабардар болууга ылайыктуу байланыш түйүнү.

Өзүнүн катышуучуларына твиттер бир гана жөнөкөй суроого жооп берүүнү сунуш кылат: «Азыркы учурда эмне кылып жатасың?» (англ. «What are you doing?»). Бирок,  суроону түз кабыл албаңыз. Эгерде, ар ким эле эмне кылып жатканын жаза берсе, бул сервис мындай популярдуулукка ээ болбойт эле.   Твиттерде  өзүңүздүн оюңузду жана идеяларыңызды жазып, жаңылыктар жана кабарлар менен бөлүшсөңүз болот. Ошол эле учурда, башка колдонуучулардын  жаңылыктары менен таанышып, өзүңүздүн жарнамаларыңызга  жооп ала аласыз. Жүздөгөн колдонуучуларга байкоо жүргүзүп, бир теманын тегерегинде баарлашып жаткан адамдардын сөздөрүнө кийлигише берсеңиз болот.   Мындай кабарлар аркылуу коомдо болуп жаткан жаңылыктар  жөнүндө кабардар болуп турасыз.

Твиттердеги эң биринчи кабар же твит  20006-жылдын 21-мартында твиттердин негиздөөчүсү Джек Дорси тарабынан жазылган. Ал убакта долбоор twttr деп аталгандыктан, ал “жаңы гана өзүмдүн биринчи twttr мди жасадым” деп жазган. Ушул эле жылдын 15-июлунда твиттерге баардык каалоочулар өз жаңылыктарын жазууга мүмкүнчүлүк алышкан.   Аз убакыт ичинде твиттер  чоң популярдуулукка ээ болуп,  2011-жылдын 1- январына  твиттерде 200 млн. ашык  колдонуучу  катталган.

Твиттердеги башкы түшүнүктөр:

Твит – твиттерге жарыяланган кабар.

Following (фолловинг) – сиз активдүүлүгүнө байкоо салып, “жолун жолдогон” твиттер колдонуучусу.

Follower (фолловер) –  сиздин артыңыздан жолдогон твиттер колдонуучусу.

Reply (реплай) –  кабарга берилген жооп; реплай аркылуу сиз башка твиттерчилердин маалыматына комментарий жазсаңыз болот. Реплай төмөнкү формада жазылат: «@USERNAME кабардын тексти».

Mentions (Меншионc) – өз кабарыңызда кимдир-бирөөнү көрсөткүңүз келсе,  анын твиттердеги атын жана анын астында @ белгисин коюу керек; твиттерде сиз өзүңүздү болгон эскерүүлөрдү дагы ушул белги боюнча текшерсеңиз болот.

Direct Message/ DM (директ месседж) –   ачык эмес, бир же бир нече адамга гана түз жиберилген жашыруун  кабар.

Retweet (ретвиит)- фолловингиңиздин жаңылыгын таркатуу же жайылтуу максатында фолловерлериңиздин арасында дагы бир жолу кайталап жарыялоо.

Hashtag (хэштег) – бир темага же окуяга байланышкан сөз же фраза; ал аркылуу адамдар кабарларды бириктире алышат.

Activity (эктивити) –  микроблогдо сизге байланышкан твиттерчилердин жасаган иш-аракеттери.

Твиттерянин – твиттердин активдүү колдонуучусу.

Твитертаст – твиттердеги пассивдүү колдонуучу.

Белгилүү хэштегдер:

#freekg  –  «Эркин Кыргызстан» деген маанини түшүндүргөн бул хэштегти твиттерчилер көбүнчө өлкөгө байланыштуу жана маанилүү жаңылыктарды жазганда колдонушат;

#enetili  же #2kun-  ар жуманын экинчи күнү твиттерчилер бул хэштегтин астында  кабарларды кыргыз тилинде гана жазышат;

#JashtarCamp  – өлкөнүн жаштарын бириктирген  маалымат жыйынын чагылдырган хэштег;

#FridayFoolow  – бул хэштег аркылуу ар жума сайын (бешинчи күнү) твиттерчилер өзүлөрүнүн фолловерлерине кызыктуу же жаңы твиттерчилерди сунушташат.

Урматтуу окурманым,  сиз твиттер жөнүндө билип,  андагы негизги түшүнүктөр жана белгилүү хэштегдер менен тааныштыңыз. Эми, аны өздөштүрүүгө жана багынтууга убакыт жетти. Твиттерге катталуу эң жөнөкөй жана ал үчүн www.twitter.com сайтына өтүп катталыңыз! Ийгилик!

Коомчулуктун кароосуна өкмөттүн жаңы түзүмүнүн долбоору сунушталды. Жаңы долбоор өкмөттүн ишин оптималдаштырабы же кезектеги пайдасыз өзгөртүү катары кала береби?

Жаңы долбоордо министрлик статусундагы 5 мекеме алынып салынды:

1. Эмгек, ишке орноштуруу жана миграция министрлиги
2. Табигый ресурстар министрлиги
3. Социалдык коргоо министрлиги
4. Мамлекеттик мүлк министрлиги
5. Суу чарбачылыгы жана мелиорация боюнча мамлекеттик комитети

Алынып салынган министрликтердин милдеттери башка мекемелерге өткөрүлдү. Натыйжада 20 министрликтен 15 министрлик калат. Алынып салынган министрликтер эффективдүү иштебегендигин жана алардын министрлик статусу акталбаганын буга чейинки  тажрыйбалар далилдеди.

Алынып салынган министрликтердин кызматкерлери жана бул министрликтерге тиешеси бар мекеме­уюмдар бул долбоорго каршы чыгып жатышат. Белгилей кетсек, 5 министрликтин милдеттерин башка мекемелерге өткөрүп берүү жоюлган мекемелердин милдеттерин аткарууга таасирин тийгизбейт.

Эффективдүү эмес министрликтерди жоюп салуу жана өкмөттүн түзүмүн оптималдаштыруу аракети колдоого алаарлык иш. Бирок эффективдүү эмес мекемелердин тизмеси дагы деле ачык, сунушталган өкмөттүн түзүмү көлөмдүү бойдон калып жатат. Бул оптималдаштыруу процессинин башталышы экенинен үмүт бар.

Маданият министрлигине туризм тармагын өнүктүрүү боюнча милдеттерин өткөрүп берүү бир катар суроолорду пайда кылат. Экономика тармагын маданият менен алектенген мекемеге өткөрүп берүүнүн эмнеги кереги бар? Маданият министрлигин агенттикке которуш керек, анткени анын министрлик статусу өтө бийик жана өзүн актаган эмес. Жаңы түзүмдө Жаштар министрлиги калды. Ал эми анын түзүлүшү өз убагында популисттик кадам болгон.

Жаңы түзүм профилдик мекемелерде милдеттердин консолидациясын камсыз кылат деген божомол бар. 6 мекеменин инспекциялык жана көзөмөл милдеттери Мамлекеттик техникалык инспекциясында бириктирилген. Тамак-аш жана фитосанитардык коопсуздук боюнча мамлекеттик инспекциясында башка мекемелердин инспекциялык милдеттери бириктирилет. Профилдик мекемелерде милдеттердин консолидациясы – жакшы тенденция, бирок бул мекемелерге милдеттерди өткөрүү менен коррупциялык агымдар көбөйүшү мүмкүн деген коркунучтар бар.

Экономиканын өнүгүшүнүн жоопкерчилигин персонификациялоо менен премьер-министр башында туруп, аны бүткүл өкмөткө өткөрүп бериши керек. Мүмкүн, 4 вице-премьер-министрдин болушу саясий максат менен керек болгондур.

Маалымат катары айта турган болсок, гиганттык экономикасы бар АКШда дагы экономикалык өнүгүү министрлиги жок. Маданият министрлиги дагы жок, бирок бул америкалык маданияттын ар түрдүү чөйрөлөрүнүн дүйнөлүк деңгээлдеги конкуренцияга жөндөмдүү болуп калышына тоскоол болбойт.

Кыргызстандын мамлекеттик системасы 71 мекемеден турат. Мамлекеттик аппараттын жалпы штаты 52 миң адамдан ашат. Мындай чоң штат экономика үчүн жүк болот, анткени ал эч кандай пайдалуу экономикалык продукция чыгарбайт. Тескерисинче салык төлөөчүлөрдүн каражаты менен күн көрөт. Кыргызстандын экономикасынын тез өнүгүүсү үчүн бул жүктү болушунча азайтуу зарыл. Андан соң мамлекеттик чыгымдарды жана салык жүгүн кыскартыш керек.

Аутсорсинг аркылуу мамлекеттик-жеке партнерлукту жана коомдук профессионалдык уюмдар менен кызматташ болууну жолго коюш керек. Аутсорсинг келишимдин негизинде мамлекеттин келээрки милдеттерин жана процесстерин жеке компанияларга тейлөөгө өткөрүп берүүнү карайт. Аутсорсинг мамлекеттик тейлөөлөрдү берүүдө конкуренцияны өстүрөт, натыйжада бул тейлөөлөрдүн сапатын көтөрүүгө жана бюджеттик каражаттарды кыскартууга мүмкүндүк берет.

Жыл сайын электрондук өкмөткө өткөн мамлекеттердин саны көбөйүп жатат. Заманбап технологиялар кагаз маалыматтардан, лицензиялардан жана документтерден толук арылууга жол берет. Документтин нак өзү экенин далилдеш үчүн печаттардын жана кол коюулардын кереги жок. Кагаз документациядан кетүү мамлекеттин жана жарандардын каражаттарын кыскартууга мүмкүндүк берип, өкмөттүн ишинин оперативдүүлүгүн жана ачыктыгын көтөрөт.

Өкмөттүн түзүмүнүн жана жарандык кызматтын реформаларынын максаттарын төмөнкүдөй белгилеш керек:

1. Өкмөттүн конкуренцияга болгон жөндөмдүүлүгүн көтөрүү
2. Ачык, заманбап жана эффективдүү жарандык кызмат
3. Жарандык кызматты тейлөөнүн бийик сапаты

Эффективдүүлүктү көтөрүш үчүн өкмөттүн ишин объективдүү, ченемдүү көрсөткүчтөр менен ченөөгө өтүш керек:

1. Эл аралык рейтингдер
2. Коомдук ой-пикирди көз карандысыз сурамжылоолор менен билүү

Эл аралык рейтингдерде Кыргызстандын позициясынын жогорулашы мамлекеттик башкарууда өткөрүлүп жаткан түзүмдүк өзгөрүүлөрдү, өкмөттүн ишинин натыйжалуулугун жана бизнести өнүктүрүү үчүн абалды жакшыртууну көрсөтөт. Коомдук сурамжылоолордун натыйжасынын негизинде өкмөттүн ишине позитивдүү баа берген жарандардын санынын көбөйүшү элдин турмушу оңолуп баштагандыгын көрсөтөт.

CAFMI – Борбор Азиядагы эркин базар институту (2011­жылдын 21-декабры)

Ал каражаттар кумга сиңген суудай болуп, жок болуп кетти. Кайда, кантип жумшалганын эч ким билбейт. Бирок, ар бир грант, кредит келгенде, өлкөбүздө бийликтин жогорку бутагында отурган адамдар, кандайдыр бир түшүнүксүзбү же сыйкырдуубу себептердин айынан байый түшөт.

Бүгүнкү күндө Кыргызстандын карызы болжолдуу эсеп менен 3млрд.$ жетти, анын 2,8млрд.$ тышкы карыз болсо, 250млн.$ ички карызды түзөт. Жакынкы убакта дагы кредиттер берилээри белгилүү болуп калды. Алар CASA-1000 проектисинин негизинде Дүйнөлүк Банк тарабынан 200 млн.$, ЕврАзЭС уюмунун Кризиске каршы фонду тарабынан 106,7млн.$ берилээри күтүлүп жатат.

Жыл сайын биздин өкмөт тыштан карыз алат, ал эми аларды төлөш керек экени, эч кимди ойлондурбайт. Баарыбыз тең бүгүнкү күн менен жашап келе жатабыз. Бул карыздарды төлөө мөөнөтү 2015-2020 жылдарга туура келет, бул жөнүндө эч кимдин да башы оорубайт.

Акыркы убактары бюджеттин тартыштыгынан, кен байлыктарыбызды жол салганга, тышкы карызыбызды кечкенге же болбосо кандайдыр бир проектти ишке ашырыш үчүн кен байлыктарыбызды акчага алмашкан атабыз.

Жаңы келген президентибиз Американын Транзиттик Жүк Ташуу борборун жабам деп жар салып чыкты, мунун артында чоң проблемалар жатканынын айгиленейт. Аны жапканда, эл аралык финансы уюмдары, мамлекеттик эмес уюмдар ж.б.организациялар жабылып, бизди эмне күтүп турганы белгисиз.

Быйыл Транзиттик Жүк Ташуу борборунан түшкөн финансылык каражаттар 211 млн.$ түзгөн, анын ичинде ижара акысы да, ж.б.чыгымдары камтылган.

Айтор, карыз акча ала берип, бир уюмдан же мамлекеттен көз каранды болуп калышыбыз, мени аябай өкүндүрөт.

Мындай карызды кийин кантип төлөп беребиз, ушундай араң жан экономикабыз менен. Канчалаган мамлекеттер бар, уулуу таштандыларын кайда көмөөрүн билбеген. Качандыр убакта, бизге алар карызыңарды кечебиз, силердин жерге калдыктарды көмөлү десе, биздин саткын саясатчыларыбыз макул болоорунан эч шек санабайм.

Ансыз да элибиз араң жашап, өз жанын өзү багып, оокат кылып жүрүшөт. Мамлекетибизде чечилбеген көйгөйлөр аябай көп. Ошол келген каражаттарды туура пайдаланып, чоңдор өз чөнтөгүн ойлобой, элдин көйгөйүн чечип берсе, пайдалуурак болмок.