Ар бир жаш улан укук коргоо органдарында иштегиси келет, себеби ал жерде иштөө – бул чоң сыймык, айлана-чөйрөңдө кадыр-баркка ээ болосун, мындан тышкары эффективдүү аткарылган жумуш үчүн айлык акынын үстүнө кошулган сыйлык акы да аласың. ИИМге калк тарабынан болгон ишеним 70% ашык. Автоунаалардын ээлери эшиктерин ачык калтыргандан коркушпайт. Түн ичинде шаардын көчөлөрүндө сейилдөө – коопсуз. Көчөлөрдө видеокамералары орнотулган күзөт унаалары менен кетип бара жаткан, дайым жылмайган ИИМдин кызматкерлери – чоң бир ишенимди жаратышат.

Бул баяндама сиздин кулагыңызга жат угулуп атабы? Мындай нерселер мүмкүн эмес дейсизби? Оюмча, мүмкүн. Жогоруда айтылып өткөн фактынын баары окурманга жакканы, мунун өзү Ички Иштер Министрлигиндеги (ИИМ) абалды өзгөртүү муктаждыгын көрсөтүп турат. Мунун баардыгын өз орду менен түшүндүрүп берүү үчүн жөнөкөй 6 суроого жооп берсек.

Анда эмесе, биринчи суроо “Эмнеге?”. Кандайдыр бир нерсе жасаардан мурун, жасала турган иштин көйгөйүн аныктап алсак туура болчудай. Мисалы, эмнеге айдоочу өзүнүн унаасынын дөңгөлөгүн алмаштырат? Себеби алдыда кыш жакындап келе жатат, ал эми дөңгөлөктүн шиналарынын эскилиги жетип калды. “Эски” шиналар менен унааны айдап жүрүш – бул жашоого өтө кооптуу, анткени ар кандай күтүүсүз жол кырсыктарына алып келиши мүмкүн. Эмне үчүн ИИМди реформалашыбыз керек? Бүгүнкү күндө укук коргоо системасы кандай абалда экенин, баардыгыбыз беш колдой билебиз. Реформаларга эксперттик топтор, бул министрликте иштеген кызматкерлердин кай бирөөлөрү да кызыкдар, анткени алар бул системанын ички көйгөйлөрүн жакшы билишет. Мунун чындыгын коопсуздук боюнча эксперт, Ички иштер министрлигинин мурдагы кызматкери Равшан Абдукаримов ырастап келет. Бир гана эксперттер эмес, жада калса карапайым калк да милициянын көйгөйлөрүнөн беш колундай санап берет. Эл аралык Республикалык Институт тарабынан өткөрүлгөн акыркы сурамжылоолордун жыйынтыгына көз салсак, Кыргызстандын жарандары коррупцияга белчесинен баткан түзүмдөрдүн бири – ИИМ деп эсептешкен. Калктын 95% милицияны паракор катары баалашат экен. Жарандык коомдун ой-пикирин чагылдырган, ИИМди реформалоо боюнча альтернативдик концепция төмөнкүнү билдирет: “жарандар погон тагынган адамдардан коркушат, милицияга болгон калктын ишеними өтө төмөн, ал эми ички иштер органдарында болгон коррупция жөнүндө бир гана жалкоо гана айтпайт”. Мына, өзүңөр айткылачы эми, биздин “унаалардагы” шиналарды алмаштыруу зарылбы? Талашсыз!

Ал эми экинчи суроо төмөнкүдөй: “Качан?”. ИИМди реформалоо зарылчылыгы талашсыз. Биринчи кезекте убакытты жана мөөнөттү аныктап алуу зарыл. Мисалы, өтө оор абалында реанимацияга түшкөн оорукчандын өмүрүн сактап калуу үчүн качан жардам беришибиз керек? Сөзсүз, токтоосуз түрдө. ИИМди реформалоо боюнча жагдай да ушу сыяктуудай эле. Милиция системасын реформалоо зарылдыгы жөнүндөгү көйгөйлөр, суроолор тээ 2004 жылы эле көтөрүлгөн. Өзгөрүүлөр болгон, бирок түп тамырынан бери өзгөрүүлөр болгон жок. Ошондуктан, буга чейинки өзгөрүүлөрдү реформа деп атоого эч болбойт. Биз жаңылыктардан укук коргоо органдарынын кызматкерлери тарабынан адамдардын укугу бузулуп жатканын, карапайым калкка көрсөтүлгөн зордук-зомбулуктарды, кармоочу жайлардагы кыйноолорду, пара алууларды ж.б.угуп келебиз. Мындан жыйынтык чыгарсак: биздин бейтап көптөн бери реанимацияда жатат жана ага карата токтоосуз чараларды көрбөсөк болбойт. Альтернативдик концепция реформаларды азыр баштоого чакырат. Атайын реформанын пландары жана так түзүмдөрү бар. Жасалган иштердин толук жыйынтыгын 3 жылдан кийин көрүүгө болот.

Мөөнөтү жана көйгөйлөрү аныкталды. Кийинки суроого өтсөк: “Кандайча?”. Бүгүнкү күндө ИИМ реформасы боюнча эки негизги кызыкчылык тобу бар. Биринчи топ реформалоонун эволюциялык жолун жакташса, экинчи топ – революциялык жолун жактап келет. Эволюциялык жолду биринчи кезекте ИИМ кызматкерлери жакташууда. ИИМдеги илим-изилдөө борборунун жетекчиси Шамшыбек Мамыров түзүмдү акырындык менен өзгөртүү керектигин айтат. Ал эми революциялык өзгөртүүнү, башкача айтканда реформага, баардык жарандык коом, эксперттер жана Альтернативдик концепциянын түзүүчүлөрү жакташууда. Кайсы топтуку жарандарга пайдалуу? Келгиле буга чейинки өзүбүздүн тажрыйбабызды карап көрөлү. 2003 жылдан бери Европадагы коопсуздук жана кызматташуу уюму (ЕККУ) ИИМдин жетекчилиги астында уюштурулган реформалоо боюнча долбоорлорду каржылап келген. Жыйынтык? Бул аракеттен эч пайда чыккан эмес. Бүгүнкү күндө ЕККУ ресурстарды пайдалуу пайдаланганды билбеген жана эч кандай жыйынтык чыкпаган министрликке кандайдыр бир каражат бөлүүгө шашылбай калды. Милициянын ишин жакшыртуу үчүн аны түп тамырынан бери өзгөртүү зарыл. Бейтаптын оорулуу органын канчалык тез алмаштырсак, ошончолук жакшы болот.

Акырындык менен биз реформаны ким алга жылдырат жана ишке ашырат деген көйгөйгө келдик. Бул төмөнкү суроо: “Ким?”. Эксперттик топто жана жарандык коомдо бир суроо туулат: ИИМ өзүн-өзү реформалай алабы? Өзгөртүүгө багытталган 9 жылдык тажрыйба анын мүмкүн эместигин көрсөттү. Мындан тышкары, мурунку жоболордун сакталып калышын көздөгөн адамдардын, тагыраак айтканда түзүмдүн жетекчилигин көрүп атабыз. Алар жөн гана үстүртөн оңдоп-түзөтүүлөрдү жүргүзүп, түп тамырынан бери өзгөртүүлөрдү эч каалашпайт. Ошондой эле өлкөдөгү коррупцияга белчесинен баткан түзүм реформалоого кызыкдар эмес, анткени ал “расмий эмес пайдадан” кур калышы мүмкүн. Көз карандысыз эксперт Равшан Абдукаримов жана Альтернативдик концепциянын бардык жактоочулары төмөнкүнү белгилешет: реформаларды өткөрүү мамлекеттик биринчи даражадагы адамдардан аябай көз каранды. Өзгөрүүлөргө чечкиндүүлүк абзел. Альтернативдик концепциянын негизине ылайык, реформанын жүрүшүн өлкөнүн премьер-министри колго алышы керек, себеби реформаны ийгиликтүү ишке ашыруу үчүн анын колунда керектүү баардык мүмкүнчүлүктөрү бар.

Кийинки суроо: “Эмне?”. Биз эмне кылганы жатабыз? Бейтапты дарылоонун бир нече түрү бар: мисалы, дары-дармек менен дарылоо же хирургиялык кийлигишүү жолу аркылуу. Бейтаптын абалына, дартына жана башка көрсөткүчтөрүнө карап, дарыгер ылайыктуу ыкманы тандайт. Ал эми ИИМдин жагдайын алсак, анда Альтернативдик концепция – эң эле туура келген ыкма болуп турат. Эмнеге? Биринчиден, бул Концепцияны иштеп чыгууда жарандык коомдун өкүлдөрүнөн баштап, ИИМ системасын тоолук түшүнгөн, мурда жана азыркы убакта иштеген кызматкерлердин катышуусунда жаралган. Экинчиден, ийгиликтүү реформалар жасалган эларалык тажрыйбалар жана конкреттүү учурлар колдонулган. Үчүнчүдөн, концепцияны түзүүдө Кыргызстандагы өзгөчөлүктөр эске алынган. Кыскасы, Альтернативдик Концепция бул атайын кадамдар менен ишке ашыруудагы реформа.

Альтернативдик концепция тууралуу кененирээк

Концепциянын негизине ылайык, биринчиден ички иштер кызматкерлеринин ишин жөнгө салуучу нормативдик-укуктук базаларын Конституцияга жана адам укуктары боюнча эл аралык стандарттарга жооп бергендей кылып тууралашыбыз керек.

Экинчи пункт катары ички иштер органдарынын башкаруу системасын жакшыртуу жана түзүмдөрүн кыскартуу – тагыраак айтканда, ИИМ кызматын жарандык жана адистештирилген кылып бөлүү зарыл. Биринчисине Министрликтин секретариаты, укук коргоо системасына көмөк көргөзүүчү Департамент жана тартип бузууларды профилактикалоо департаменти кирет; экинчисине – полиция департаменти. Ал эми жетекчилик жөнүндө айта турган болсок, анда долбоорго ылайык, министр жана анын орун басарлары жарандык адамдардын катарынан шайланат, алар оперативдик жана тергөө амалдарына кийлигише алышпай турган болушу керек.

Жаза аткаруу башкармалыгын өз алдынча пенитенциардык орган катары ИИМ түзүмүнө кайтаруу сунуш кылынып жатат, андан тышкары, убактылуу кармоочу жайларды жаза аткаруу башкармалыгына өткөрүп берүү зарыл. Жол кыймылынын коопсуздук башкармалыгын жоюп, анын негизги функцияларын башка түзүмдөргө өткөрүп берүү.

Концепциянын негизине ылайык ИИМдин толук курамы штаттан чыгарылып, кызматкерлерди жаңы критерийлер менен кабыл алуу иш-чарасы жүргүзүлөт. Кадр саясатын жакшыртуу үчүн ИИМ кызматкерлери конкурстук негизде (психофизикалык абалын, жеке маалыматтарын, билимин жана жакын туугандарын текшерүү, тестирлөөдөн өткөзүү, аңгемелешүү) бул системада иштегиси келген жарандардын арасынан кабыл алынат. Укук коргоо органдарынын катарын  жаңы кызматкерлерди жашоо шартын жакшыртчу пакеттер менен тартуу зарыл: мисалы, үй менен камсыз кылуу, маяна, иштеген ишинин жыйынтыгына жараша сыйлык жана сыйакы менен камсыз кылуу керек.

Бул долбоордо өзгөчө көңүл муктаждыкка бурулат, башкача айтканда убакытка жараша иш кылуу зарыл. Ага электрондук документ жүргүзүү, инновациялык ыкмаларды жана инструментарийлерди кийирүү, ИИМдин беделин көтөрүү үчүн атайын саясат жүргүзүү ж.б.

Санаториялык-курорттук мекемелерди, ателье жана башка ИИМ активдерин мамлекеттен ажыратуу зарыл. Кабыл алуу-бөлүштүрүү жайлары жергиликтүү өзүн-өзүү башкаруу органдарына өткөрүлүп берилет. Ички аскерлер жоюлуп, ИИО колдоо функциялары Улуттук Гвардияга өткөрүлүп берилет. Аутсорсингдин негизинде жеке же коомдук уюмдар тарабынан кээ бир функциялар, анын ичинде полицейлерге психологиялык жардам көрсөтүү, социологиялык сурамжылоолор өткөрүлөт.

Жыйынтыктоочу суроо: “Кайда?”. Бул реформалар кайда алпарат? Реформанын жыйынтыктары эч кимди кош көңүл калтырбайт. Бул анализдин биринчи абзацы буга күбө. Кыргызстандын бул кыялды болтуруу үчүн баардык мүмкүнчүлүктөрү жана шарттары бар. Көп мисалдар бар, мисалы Эстония, Грузия мындай реформаларды иш жүзүнө ашырышкан. Биздин эмнебиз кем экен? Азыркы учурда Кыргызстандын аларга караганда көптөгөн мүмкүнчүлүктөрү бар. ИИМди реформалоо боюнча альтернативдик концепция ишке ашуусу керек. Эң акыркы тандоо кызматтарды колдонуучулардын колунда. ИИМ кызматкерлерин сиз өзүңүздүн жана балдарыңыздын өмүрүнө коопсуздук жараткан коркунуч катары көргүңүз келеби? Же паракор эмес, зомбулук жана башка адам укуктарын бузбаган коопсуз жерде жашагыңыз келеби? Ал өзүңүздүн тандооңуз…

Эскерте кетсек, оппозиция лидерлери буга чейин, тактап айтканда март-апрель айларында жер-жерлерде эл менен жолугушууларды өткөрүп, бир нече талаптарды коюп, анын бири өкмөттүн отставкага кетүүсү болгон. Мындай талаптар коомчулукта ар кандай ой-пикирлерди жаратып келип, массалык маалымат кызматтары да теле аркылуу бул жөнүндо оппозиция өкүлдөрүнүн биринин оюн уккан болчу. Оппозициянын айтымында, өкмөт өздөрүн кызыкчылыктары үчүн иштеп, элге көңүл бурулбай калып, ал гана эмес, бийлик оппозицияны кабыл албай жатат деп, нааразы экенин айтышкан эле.

Ушул себептен, премьер-министр Өмүрбек Бабанов оппозиция лидерлерин жолугушууга чакырган. Алар макулдугун билдиришсе дагы бүгүн кечинде Ала – Арча мамлекеттик резиденциясында боло турган жолугушууга келген жок. Жолугушууну чагылдырып берүү үчүн 50дөй чамасындагы журналисттер барган.

Ал эми журналисттердин суроосуна оппозиция өкүлдөрү  жолугуушунун форматы аларды канаатандырбай, теледе түз эфирде өткөрүүнү талап кылгандарын билдиришет.

Бул маалымат аз гана мүнөттөрдүн ичинде элге тарап, интернет колдонуучулардын арасында көптөгөн талкууларды жаратып жаткан учуру:

www.barakelde.org

Mangust: Оппозиция резиденцияга эмне бармак эле? Башында эле айтышбадыбы тегерек столго олтурбайбыз деп. Суйлошсок баардык телеканалдардын туз эфирине тартылуу аркылуу суйлошобуз, Элге ачык-жарыя суйлошобуз деп Мадумаров,Келдибеков,Ташиев чогуу айтышбадыбы!
Биздин талап кызматка алмаштырылып сатылбайт деп ташка тамга басып айтылды го? Бабанов эмне эле кочугу тигилген борудой айласын таппай тыбырчылап атат? Муну Таластын Эли колдобой шермендеси чыккандан кийин, коп кетенчиктебей башында мелжешкен жерге барбайбы?
Многу кошоматчыларга айткым келет, ишенген кожонор Бабуин болсо селденерди урган адам жок! Хе..! Окшошкон уйдо баатыр жоодо жок уурулар!

www.knews.kg

Tima: Ай, эти ребята хоть понимают, что такое “оппозиция”?! Все стрелки набивают, приглашают “выйти, разобраться”, то хотят тет-о-тет, то прямую трансляцию им подавай. Ну и уровень!!! Тупые, некультурные и плохо образованные, но хитрожопые и продажные. Воду мутят, строят из себя защитников народа, народ держат за быдло, а сами готовы на ВСЕ ради бабла. Я не поклонник Бабанова, но эта троица в сто раз хуже. ДОСТАЛИ!!! Ташиев и Кельдибеков хоть один нормальный закон разработали? Вот их прямая обязанность, а не митинги устраивать и стрелки набивать.

000: Бабанов ОТРК ,а не АлаАрча резиденция. Народ решит в Прямом Эфире. А так это диствительно Порожняк. А так Правительство вы проиграли . Выступауть на нетралной Стороне. А все осталное это пиар самии вами раздутый. (минус Большой Большой:гг) и где Прес секретаря Бабанова Которое Было сдесь не ожидал от Вас Инфо.:-(:-(:-(

Azzattyk.kg

Тилек: Оппозиция бош челектей калдырак экендигин далилдеди.Окмот менен бетме бет отуруп аргумент,далил,талаптарды салыштырганга жарай албады. Шылтоосу – туз эфирде корсотулобйт экен,анан монтаждалып кетсе эмне болот дешет.Бу жерде аябай уттурушту.Биринчиден ал жолугушууну чагылдырууга 50дон ашык журналист барыптыр.Эгер монтаждалып кетсе оппозициянын эле чырагына май тамып,кошумча дагы 50 пиар жасаганга сонун мумкунчулугу болмок. Эл тажады митингден.Оштун озундо Алайлык карыя митингден тажаганын,келечектен умуту узулгонун айтып озунн озу орттоп коз жумду. Атамбаев,Бабановго анан Мадумаровго ишенем дептир.Ташиев Келдибековдор жок.
Ошон учун Атамбаев менен Бабановдун ишине тийишпей,улам бир кетсин деген талаптарды кое бербей конкреттуу милдеттерди жуктоп анан талап кылсын да.Президентти эптеп шайлап алып эле 3 айдан кийин кетсин дей беребизби.Же Мадумаров,Ташиев эптеп президент болгондон кийин 3 айдан кийин эле кетсин деп отставкасын талап кыла берсе кете калмак беле.Бу деген кыргызча йтканда котон зордук же куру калдырак ызы чуу дейт.

Бул шилтеме аркылуу Азаттык желесинде Өмүрбек Бабановдун берген маегин, өзүнүн ой-пикирин көрө аласыздар.

Мыйзамсыз эмгек мамилелеринин себептери

Базар экономикасында эмгек – бул товар. Мындай учурда жумушчу эмгек сатуучу катары, ал эми жумуш берүүчү сатып алуучу катары каралат. Эмгекти сатып алуу – сатуу процессиндеги келишимдин шарттары – бул жумушчу менен жумуш берүүчүнүн жеке иши. Демек, бул процессте мамлекеттин ролу минималдуу болушу керек. Эмгек мамилелеринин интенсификациясын, өндүрүштүн өсүшүн жана жеке сектордун ийкемдүүлүгүн жөнгө салууда, көп терс жактарын тийгизет.

Жалданган жумушчулардын укугун жана коопсуздугун коргогонго аракет кылбайлы, бул эч кандай деле жыйынтык бербейт. Ишкерге мыйзамдуу түрдө эмгек кодексинин негизинде иштөө пайдасыз болсо, ал сөзсүз түрдө көмүскөдө иштегенге аракет кылат. Азыркы убакта көптөгөн ишкерлер менен жумушчулардын ортосунда эмгек келишимдери түзүлбөйт, ушунун кесепетинен экономиканын көрсөткүчтөрүнө терс таасирин тийгизип, эл аралык коомчулуктун алдында өзүбүздүн кадыр-баркыбыз төмөндөп жатат. Кыйын жана эч бир бөлүгү аткарылбаган Кыргыз Республикасынын Эмгек кодекси чоң-чоң эл аралык инвесторлорго коркуу сезимин жаратууда, себеби алар өздөрүнүн кадыр-баркын сактоо менен бирге мыйзам чегинде гана иш алып барышат.

Жакшы ойлор менен жумушсуздукка жол төшөп бердик

Ишкер жумушчуларды расмий түрдө жалдай алабы, эгерде азыркы сунуш этилип жаткан жана колдонуудагы эмгек кодекси боюнча, ишкер жумушчуларын кыскартам десе, эки ай мурун эскертиши жана кыскартылгандан кийин бир айлык эмгек акысын эки эселеп төлөп беришинин талап кылынаарын билеби?

Аялдарды коргоого багытталган Эмгек кодексинин беренелери, тажрыйбада аларга каршы иштеп жатат. Аялдарды расмий түрдө жумушка алуу – бул ишкер үчүн пайдасыз, себеби, боюнда бар аялдар каалаган убагында ишкер тарабынан төлөнүүчү эмгек өргүүсүнө кетип калышы мүмкүн. Боюнда барлардын эмгек өргөөсүнө чыгуусун камсыз кылуудагы башка түрлөрүн караганга туура келүүдө, анткени ишкер аялдарды жалдоодо бул шарттар тоскоол болбошу керек.

Эмгек кодексинин жаңы долбоорунда негизсиз жөнгө салуулар сакталып калган. Мисалы, кечки убактагы иштелген жумуштун ар бир саатынын акысы бир жарым эседен кем болбошу зарыл. Эгерде жумушчу кечки убакта күндүзгү эмгек аксынын чени менен иштөөгө макул болсо, бул учурда мамлекет тыюу салышы керекпи? Натыйжада ушундай ченемдердин айынан  жумушчу жабыр тартып калып жатпайбы.

Эмгектеги бюрократизм

Азыркы эмгек кодексинде жана анын жаңы долбоорунда эмгек китепчеси (трудовая книжка) сакталып калган – бул дагы бир совет доорунан калган эскирген калдык жана бюрократиялык кайдыгерлик. Аныктоочу салык номуру болгон соң эмгек китепчесинин зарылдыгы жоюлат. Жумушчунун укугун коргоо куралы катары, эмгек келишими эмгек китепчесине караганда көбүрөөк эффективдүү. Эмгек китепчеси жоголуп кетиши мүмкүн, аны кайра калыбына келтирүү өтө кыйын нерсе. Эң биринчи эмгек китепчеси күбөлүк каты катары колдонулуп келген жана 1920-30 ж.убагындагы Советтик Россияда азык-түлүк карточкасын алууга укук берип келген.

Эгерде эмгек мамилелериндеги субъекттердин сүйлөшүү процессине мамлекет кийлигишпесе, анда кийинки бөлүктөрдү: эң төмөн айлык акыны жана мөөнөттөн ашык иштин сааттарына сөзсүз түрдө төлөнчү кошумча төлөөнү мыйзамдуу түрдө каттабаса, өзүнүн маанисин жоготуп коёт. Ишкер менен жумушчунун ортосундагы мамиле бирдей укуктуу шартта түзүлүшү керек, ошол эле учурда эки жактын тең артыкчылыктары болбошу керек. Практика жүзүндө ишкер тарапка оосо, анда эмгек мамилелери мыйзамдын чегинен чыга баштайт.

Эмгек кодексинде артыкчылык жеке контракка берилиши керек, анткени ал өтө ийкемдүү жана эки тарапка тең пайдалуу сүйлөшүү ыкмаларынын негизинде, эмгек мамилесиндеги эки жакты тең канааттандырат. Жалдоонун көбүрөөк пайдалуу шарттарына жалдана турган жумушчу кызыкдар, ушундай сүйлөшүү учурда эмгек кодекси ар кандай тоскоолдуктарды жаратышы мүмкүн.

Статус-кво ким үчүн пайдалуу

Профсоюз – коомдук институт катары өзүн эчак эле жок кылган жана канчадан бери жумушчулардын кызыкчылыктарын коргобойт. 2009 жылы ишкерлерди Кыргызстандын Профсоюз федерациясы (КПФ) тарабынан башкарылган Эмгекчилердин ден-соолугун чыңдоо фондунун (ЭДЧФ) жумушчуларынын айлык акысынын 0,25% төлөөнү милдеттендирген. ЭДЧФга болгон чегерүүлөр мыйзамсыз болгон, себеби КПФ – бул коомдук, мамлекеттик эмес уюм жана мамлекеттик социалдык камсыздандыруу системасына кирбейт. 2009 жылдын 1-июлунан 2011 жылдын 31-декабрына чейинки убакта, ЭДЧФ тарабынан 265 млн. сом  чогултулган. 2012 жылдын 10-февралында өкмөт тарабынан ЭДЧФ КРнын Социалдык фондунан чыгарылып салынды. Эми чечүүчү учур парламенттин колунда.

Эмгек мамилелеринин статус-квосун сактоо же “жөнгө cалуу” ишкер үчүн да, жумушчу үчүн да пайдалуу эмес. Көмүскөдөгү эмгек мамилелерин “Көздү жумду кылуу” менен, кээ бир топтор ушундай кырдаалдан пайдаланып киреше табышат.

Эмгек кодексинин биринчи долбоорунда эмгек мамилелеринин катышуучулары ортосунда жалдоо шарттарын аныктоодо эркиндиктер берилген. Кызыкдар болгон адамдар менен макулдашылган бул долбоордун акыркы жыйынтыгы, азыркы колдонуудагы эмгек кодексинен эч айырмасы жок болуп калды.

Аягында жалпы сөз менен айтканда

Белгилеп кетчү нерсе, чоң эл аралык компаниялардын өздөрүнүн жумуш графиги жана жумуш акы төлөө стандарттары бар. Ошентип, ашыкча сунушталган эмгек кодексинин долбоору чоң инвесторлор үчүн биздин өлкөнүн эшигин жаап коёт. Ал эми либералдык эмгек кодекси, арзан жумуш күчү менен биригип, өлкөгө инвестиция тартууда олуттуу артыкчылыктарды бермек.

Ишкерге көбүрөөк социалдык жеңилдиктер берилсе, ал өз учурунда аз сандагы жумуш ордун жана айлык акысын сунуш кылат. Социалдык жеңилдиктер компаниялардын арасында атаандаштыкты күчөтүүчү табигый эмес жолдогу тартиптин негизинде эмес, эволюциалык жол менен таркашы керек. Мисалы, эркин эмгек мамилелериндеги башкы баштоочулар – АКШ, Дания жана Сингапур. Ушул өлкөлөрдөгү эмгек шарттары Кыргызстандыкынан начарбы? Ишкердин социалдык жоопкерчилиги – бул жаңы жумуш орундарын түзүү жана жумушчулардын айлык акысын көтөрүү менен өзүнүн бизнесин өнүктүрүү.

Мирсулжан Намазалиев

CAFMI’нин Башкаруучу Директору

Өлкөбүздөгү дагы бир демократиянын көрсөткүчү  болгон өкмөттүк эмес уюмдар бул өзгөчө процесстер убагында активдүү түрдө жарандарды өз добуштарын сатпай, туура чечим кабыл алуусуна багытталган көптөгөн иш чараларды өткөрүшөт. Бирок бул иш-чаралар бир гана шайлоо убагында болуп, башка учурларда тынчып калышат.

Жакында эле бир эл аралык фонддун колодоосу менен өлкөнүн тагдырына кайдыгер карабаган жаш активисттер кичинекей болсо да жарандык активдүүлүккө жаштарды чакырып, шайлоо темасында комикстерди чыгарышты. Комиксттердеги окуялар ар кандай жанрда иштелип чыккан. Баарыдыгы болуп 5 кыргыз тилинде, 5 орус тилинде жашоодон алынган, ар кандай мультфильм каармандарынын катышуусунда, карикатура стилинде, позитивдүү, америка комикстер маданиятындагы стильдерге ылайыкталган түрү бар.

Мисалы, кыргыз тилиндеги бир окуяда эки жаш жигит колуна тепкич алып кайсы бир багытта кетип бара жатса аларды байкап калган башка бир улан каякка бара жатканын сурайт. Алар “келечекти оңдогону” деп жооп беришет. Келечекти оңдоого өз салымын кошкусу келген жаш жигит алар менен чогу барууну өтүнүп, жаркын келечек болсун деп лампочканы тагып өз салымын кошот. Дагы  башка окуяда болсо, бир киши шайлоо учурунда кайсы бир талапкердин агитаторунун жумшак, көптү үмүттөндүргөн сөздөрүнө ишенип, экинчиден акчасына кызыгын өз добушун сатып жиберет. Кийин, шайлоо бүтүп, ошол талапкер шайланганда өлкөдө ар кандай ызы-чуу, нааразычылыктар, свет улам-улам өчүп, жашоо жакшырбай эле, тескерсинче начарлай баштайт. Ошондо баягы агитаторго келип, чоо-жайын сураса, оозун акча менен бүтөп (скотчтоп), “Сенин эми нараазычылык көрсөткөнгө акың да жок, анткени сен добушуңду саткансың! Ал эми бизде сатылып алынган добуштар кайтарылып берилбейт жана алмаштырылбайт!”- деп жооп берет. Ушул сыяктуу окуялар камтылган бул комикстер 120 нуска менен жарык көрдү. Кичи долбоор болгондуктан нускасы дагы аз болду . Ошого карабастан көптөгөн жаштар уюмдары, активдуу жаштар, ММК өкүлдөрү бул идеяны колдошууда.

Бул долбоордун негизги идеясы жаштар менен иштеген ӨЭУ (Өкмөттүк эмес уюмдар) лардын жаштарды активдештирүүдө жаңы инновациялык метод катары бул маанилүү окуяларды камтыган, өлкө тагдырын жана өз келечегин ойлондура турган комикстерди колодонууну тестирлөө. Башкача айтканда бул комикстер аркылуу жаштарды активдүүлүккө мотивациялоодо колдонуу. Эффективдүү болобу же болбойбу аны убакыт көрсөтөт, бирок азыртадан эле бул кичинекей китепчени окуп чыккан жаштар позитивдүү ой-пикирлери менен бөлүшүүдө.

Долбоордун баштапкы этабында албетте чыгармачыл топ түзүлүп, идеялар, сюжеттер, стилдер талкууланып туруп андан соң ишке киришишкен. Бул долбоордун катышуучулары 20-22-жаштагы борбор шаарыбыздын ЖОЖдорунун таланттуу, сүрөт тартууга кызыккан студенттер. Долбоордун жаңылыгы жана көтөрүлүп жаткан маселенин актуалдуулугу ал студенттерди кайдыгер калтырбай, бул ишти баштоосуна түрткү болду. Азыркы учурда өз эмгектеринин продуктусун колго алып бир четинен сыймыктанып, экинчи четинен ушуну менен токтоп калбай мындан ары өз чыгармачылыктары аркылуу жаштарга кайрылып туруунун жаңы жолун издеп жаткан убактары. Иштерине ийгилик каалап, чыгармачылыгынын өркүндөөсүн тилейбиз.

Мындай өнөктөштү тандоо суроосу бекеринен туулбаса керек. Себеби, Кыргызстан Борбор Азия мамлекеттеринин ичинен геосаясий абал жагынан, жогорудагы атап өткөн мамлекеттерге көптөгөн кызыкчылыктарды жаратат.

Жаңы президент шайланаары менен бул суроо абдан курчуп кетти десем жаңылышпайм. Анткени, айтпасак да белгилүү, орус бийлиги биздин жетекчилерди кысымга алып, силер биз менен гана бирге болосуңар таризинде мамиле жазап келе жатат. Бул жерден бир суроо туулат: Эмне үчүн биз бир гана Орусия менен бирге болушубуз керек? – деген. Бүгүнкү күндө бир да мамлекет жок, бир векторлуу саясат жүргүзгөн. Ошо себептен, ар бир эгемендүү мамлекет каалаган мамлекет менен карым-катнаш түзүүгө укуктуу.

Кыргызстанда башка мамлекеттерди кабатырлантканы, бул – АКШнын Жүк ташуучу Транзиттик Борбору. Өзгөчө Орусия менен Кытай мамлекеттеринин бүйүрүн кызыткан суроо ушул база тууралуу.

Эгерде жогоруда аталган мамлекеттер менен болгон мамилени өз-өзүнчө карай турган болсок, анда америкалыктардын максаты ачыктан-ачык көрүнүп турат. Бул региондо америкалыктарды колдой турган элдин катмарын түзүү.Орусия менен Кытайдын ж.б.өлкөлөрдүн кызыкчылыктарын кайраштыруу, кагылыштыруу. Бул регионду толук колго алып, ислам өлкөлөрү менен карым-катнаш түзүү.

Ал эми Кытай мамлекети менен болгон алакабыз тээ Советтер Союзу ураган жылдардан тартып, бүгүнкү күнгө чейин уланып келүүдө. Бирок Кытай мамлекетинин эң негизги кызыкчылыктарынын бири: бул – Кытай-Кыргызстан-Өзбекстан темир жолун салуу, Кыргызстандан электр энергиясын экспорттоо, биздин кен байлыктар жайгашкан жерлерди толук колго алуу.

Ал эми Орусия мамлекети менен канчалаган жылдардан бери бирге келе жатабыз. Биздин эң негизги стратегиялык өнөктөшүбүз. Канчалаган биргелешкен орус-кыргыз компаниялары бар, андан тышкары бир нече регионалдык уюмдарга мүчөбүз. Мындан сырткары ЖККУнун биргелешкен Канттагы базасы жайгашкан. Акыркы убактары бул базанын тегерегинде бир топ кызуу талкуулар жүрүүдө.

Негизинен, биздин региондо болгон кызыкчылыктардын күрөшү, ушу үч мамлекеттин ортосунда жүрүп келүүдө. Өзгөчө АКШ менен Орусиянын.

“Оңгө бассаң атың өлөт, солго бассаң өзүң өлөсүн, түз кетсең экөөң тең өлөсүң” – деген сөздү айла жок эстейсиң. Бул үчөөнүн бирин тандаш өтө кыйын. Бирин тандасаң экинчиси кысым көрсөтүп кирет, үчүнчүсүн тандасаң, тиги экөө кысым көрсөтүшөт, айтор, бул маселе биздин жетекчилердин чоң бир көйгөйүнө айланды.

Ошондуктан, биз көп векторлук саясатты тандаганыбыз оң. Баардык жакка тең мамиле жасашыбыз керек. Бирок, бул Орусияга жакпаары, баарыбызга түшүнүктүү. Биз Орусияга жакпайт деп эле башка өлкөлөр менен алакабызды үзүп салган болбойт да…..

Жалал-Абадга бет алган  биздин топ  Базар- Коргон , Майлы-Суу, Кербен, Ала-Бука , Кара-Куль, Сузак, Таш-Кумыр, Ноокен   жана Жалал-Абад   шаарларында  тренинг өттү. Тренингге ал жерлердеги   Жаштар борборунан  15-30 дай адам  катышышты.  Көпчүлүгү мектеп окуучулары жана студенттер болду, бирок өзүнүн  кандайдыр бир  жеке иши бар жаш ишкерлер да жок болгон жок. Mail.ru  нун Агент кызматы менен гана чектелип калган  жергиликтүү жаштар үчүн  жаңы медиа инструменттери чоң жаңылык болду. Көбү кызыгуу менен угуп,  жаңы жаңылыктарды өздөштүрүүгө аракет кылып жатышты. Алар  интернет клубдарынын аздыгы, байланыштын начардыгы жана кымбаттыгын айтып, бул алардын мүмкүнчүлүктөрүн  чектеп жаткандыгын  жашырбашты.

3-4 сааттын ичинде  толугу менен баарына  facebook менен twitter де аккаунт ачып, рекламалоонун  жолдорун мыкты үйрөтүүгө жетише албасак да,  жаңы медиа жөнүндө жалпы маалымат бере алдык. Алардын интернет жөнүндө түшүнүгүн кеңейтип,  социалдык байланыш түйүндөрүн  көңүл ачууга жана таанышууга гана эмес, кызматташууга, жумуш издөөгө, керектүү байланыштарды таап, аны туура колдонуунун жолдорун ачып бердик.   Биздин тренингден кийин,  “жок” дегенде Майлуу-Суулук Зарема эже кичинекей бизнеси – цехи  жана андагы кийим тигүүнү үйрөтүүчү курстары тууралуу блог ачса,  Кербендеги Эркин  техника саткан дүкөнүн интернетте рекламалоону үйрөнсө,  аймактардагы Жаштар борбору facebookта официалдуу бет ачып, алып барып жаткан иштерин чагылдырып турушса,  “бул кичине болсо  да, чоң жетишкендик “деп ишенем.

«Жаңы медиа инструменттерин бизнести өнүктүрүү үчүн колдонуу» тууралуу тренингдер  Жалал-Абад жана Ош областындагы Жаштар борборунда  17нен 24-февралга чейин  Бишкек Ишкер Клубунун «Жаш ишмерчилик жылы» проектисини алкагында уюштурулган. Тренингдер   International Youth Foundation жана  ЮНИСЕФ тин колдоосунун негизинде, USAID тарабынан каржыланган Jasa.kg программасынын чегинде өткөрүлдү.

Эмне үчүн өкмөттүн эффективдүүлүгүнүн индикаторун иштеп чыгыш мынча маанилүү? Өкмөт – экономикада жана коомдун жашоосунда негизги ролду ойнойт. Эгерде өкмөттүн жумушун баалабасак жана эффективдүүлүк индикатордун негизинде тартипке алып келбесек, мындай өкмөт экономикада жана салык төлөөчүлөрдүн жашоосуна бир топ көйгөйлөрдү пайда кылат.

Экономика министрлиги ар бир мамлекеттик орган үчүн эффективдүүлүктү баалоо критерийлерди иштеп чыгып, коомчулука жарыялады. Бирок, эффективдүүлүктү баалоо критерийлеринин ыраатсыздыгы жана системдик жолу жок экени табылды.

Эффективдүүлүк индикаторлор кайсы принциптерге туура келиш керек:

• Индикаторлордун ченемдүүлүгү. Албетте, “экономиканын өнүгүсүү” же “мекемеде паракорлукту азайтуу” деген критерийлер индикатор боло албайт. Анткени, аларды өлчөөгө болбойт. Адамдын боюн өлчөөчү көрсөткүч жок ченей алабызбы? Индикаторлордун ченемдүүлүгү өкмөттүн жумушун калыс жана объективдүү баалоо үчүн керек. Ченелген индикаторлор өкмөттүн чыныгы жасалган жумушун көрсөтүп, баалоодо жеке пикирди азайтат.
• Мекеменин максатына байлануу. Мекеменин эффективдүүлүк индикаторлору мекеменин негизги максатына байланышы керек.
• Акыркы керектөөчү гана баалайт. Эффективдүүлүк индикаторлор өкмөттүн тейлөөсүнүн акыркы керектөөчүлөрүнүн баалоосуна таянышы зарыл, б.а. салык төлөөчүлөргө. Ар бир мекеме өзүнүн акыркы керектөөчүлөрүн аныктайт.
• Индикторлорду башка өлкөлөрдүн индикаторлору менен салыштырмалуулугу, жыйынтыкты аныкташ үчүн жана салыштырма анализ үчүн керектелет.

Экономика министрлигинин 7 эффективдүүлүк индикаторлорун айтып кеткен принциптери менен кошо карап көрөлү:

1. Экономикага келген жеке инвестицииялардын көлөмү – Колдоого татыктуу индикатор, ченеп же башка өлкөлөрдүн көрсөткүчтөрү менен салыштырсак болот.
2. Экономикага келген мамлекеттик инвестицииялардын көлөмү – Биринчи индикаторго карама-каршы келет. Мамлекеттик инвестициялардын негизги булагы – салык төлөөчүлөрдүн каражаты, б.а. мамлекеттик инвестициялардын көбөйүшү жеке ички инвестициялардын азайышына алып келет. Башыбыздан өткөн тажрыйбага ишенсек мамлекеттин эффективдүү инвестор болушуна шек пайда болот. Бул көрсөткүч тышкы карыздын, ички карыздын, салыктын көбөйүшүнүн себеби болуп калышы мүмкүн. Мындай абал өлкөнүн макроэкономикалык стабилдүүлүгүнө терс таасирин тийгизет.
3. Чоң ишмерликтин катталган/иштеген субъектилеринин саны.
4. Кичине жана орто ишмерликтин катталган/иштеген субъектилеринин саны – Акыркы эки көрсөткүч министрликтердин эффективдүүлүк индикатору боло алышпайт. Анткени, ишкерликтин субъектилеринин саны ар кандай факторлорго көз каранды.
5. Тышкы сооданын өсүү темпинин көлөмү – Колдоого татыктуу индикатор.
6. Соода балансындагы экспорт-импорт маанисинин өзгөрүшү – Колдоого татыксыз индикатор, анткени терс соода балансы жаман кубулуш эмес. Америкада жана Европанын көп өлкөлөрүндө көп жылдардан бери терс соода балансы байкалып келе жатат. Товардын кайсы мамлекетке бара жатканы маанилүү деле эмес, негизгиси – товардын агымынын көлөмү.
7. Административдик баръерлерди кыскартуу: лицензиялар, уруксаттар, чектөөлөр – Абдан маанилүү чара. Бирок мекеменин жумушунун узак мөөнөттөгү көрсөткүчү боло албайт.

Эмне үчүн бул көрсөткүчтөр экономика министрлиги тарабынан эффективдүүлүк индикаторлордун катарына кирген эмес:

• Ар бир жаранга болгон ИДПнын көрсөткүчү?
• Тышкы түз инвестициялардын көлөмү (FDI)?
• Экономика министрлигинин жумушу кандай даражада ишкерлерди канааттандырат?

Өкмөттүн объективдүү эффективдүүлүк индикатору катары эл аралык рейтингдер боло алат. Эл аралык рейтингдин жыйынтыгы изилденген маалыматтарга таянат. Карамагыбызда ар кайсы тармактагы көптөгөн эл аралык рейтингдер бар. Булар өздөрүнүн отчетунда Кыргыз Республикасынын көрсөткүчтөрүн колдонот. Эл аралык рейтингдер өкмөттүн негизги эффективдүүлүк индикатору болушу мүмкүн (коомдун/салык төлөөчүлөрдүн ишенүү индекси менен биргеликте).

Эффективдүүлүк индикаторлор жөнүндө маалымат чогулткан уюмдар өкмөттөн көз каранды болушу керек. Бул объективдүү жана актуалдуу индикаторлордун милдеттүү шарты болуп саналат. Мисалы, коомдун ишенүү индексин мамлекеттик орган жана өкмөт менен байланышкан мекеме изилдебеши керек. Бул көрсөткүчтү изилдөө үчүн кадыр баркы бар жана бул тармакта таанылган мекеме жасоосу керек. Мисалы, “Gallup Media” деген компания коомдук сурамжылоону дүйнөнүн 140 өлкөсүндө жүргүзөт.

Өкмөттүн эффективдүүлүгү жөнүндө биринчи жыйынтык жана анализ алынгандан кийин кайсы мамлекеттик орган жумушун начар жасап жаткандыгы билинет. Мамлекеттик органдын жумушунун эффективдүүлүгү жана бюджетинин ортосунда түз байланыш орнотуу туура болот. Мамлекеттик органдын эффективдүү иштеши жумушкерлердин маянасына бонус катары кошулуп, ал эми начар иштеген мамлекеттик органдын акча алуусу кыскартылып, толук жабылганга чейин алып барат. Андыктан салык төлөөчүлөрдүн эсебинен төлөнгөн мамлекеттик чыгымдарды кыскартуу маселеси дайыма биринчи орунда туруусу зарыл.

Максаттарды аныктап, ар бир мекеме жана өкмөт тарабынан көрсөткөн функциялардын жана тейлөөлөрдүн акыркы саны – эң биринчи маселе болуп саналат. Кылдаттык функционалдуу анализдин негизинде өкмөттүн профилдик эмес жана кереги жок функциялары жок кылынат. Бул этап бүткөндөн кийин гана эффективдүүлүк индикаторду киргизсек болот.

Ар бир мекеменин жетекчилиги жана жумушкерлери өздөрүнүн уюмунун жумушунун максатын, ага жетиш үчүн эффективдүүлүктү көрсөткөн индикаторду так билиши керек. Эффективдүүлүктүн индикатору мекеменин коллективинин ишин бириктирет жана толуктайт. Мекеменин чыгымдарын жана жыйынтыктарын дайыма анализдеп турууну унутпаш керек. Мындай анализ мекеменин жыйынтыгына жетүүгө кеткен чыгымдардын тууралыгын аныктайт. Албетте, кеткен чыгымдарга караганда жетишкен жыйынтык жогоруу туруусу зарыл. Мамлекеттик органдар жетишкен жыйынтыктарын гана жарыялабастан, буга кеткен чыгымдарды да айтып турушу керек.

Экономиканын жана коомдун өнүгүүсүнө өкмөттүн эффективдүүлүгү өтө маанилүү, бирок мындай эффективдүүлүккө жетүү өтө кыйын, ага бир нече фундаменталдык себептер бар. Биринчиден, өкмөттүн жумушун өкмөт гана өзгөртө алат. Башкача айтканда, “оорукчан” өзүнүн эрки менен өзүн сакайтыш керек. Бийликтин эрки көп жылдардан бери байкалбай келе жатат. Экинчиден, аткаминерлерде өз иштеринин сапаттарын жогорулатуу стимулу жок. Койгон максаттарга жетпесе жоопкерчилике тартуу механизми жок. Үчүнчүдөн, мамлекет стабилдүү кирешени салыктан алып турат. Салык төлөөчүлөр өкмөттүн тейлөөсүнүн сапаты начар болсо дагы төлөп жатышса, өкмөт көрсөтүп жаткан тейлөөсүнүн сапатын эмнеге жогорулатмак эле? Мамлекеттик тармакка караганда жеке тармакта стимулдар жана жоопкерчилик ачык аныкталган. Жеке ишкана эффективдүү жумуш алып баргандыгынын себебинен сатуулар, кардардык база жана кирешелер жогорулайт. Натыйжасыз жумуш алып баруу зыяндуу, анын негизинде кардарлар качат, ишкер банкрот болот. Базардык механизмдер жеке ишканалардын эффективдүү иштешине мажбурлайт. Мамлекеттик тармакта мындай механиздер жок.

Эффективдүүлүк индикаторлорду киргизүүнүн негизги себеби – өкмөттүн жумушу менен изилденген индикаторлордун жана салык төлөөчүлөрдүн ой пикирлеринин ортосунда түз байланышты орнотуу. Бул чаралар жакшы жыйынтыка алып келет. Өкмөт бул жарандар жалдаган уюм жана ал көрсөткөн тейлөөсу үчүн акча алат. Ошондуктан, жарандар сапаттуу тейлөөнү талап кылууга укугу бар. Качан гана бул жагдайды жарандар түшүнгөндө бул тармакта абал өзгөрөт.

CAFMI – Борбор Азиядагы Эркин Базар Институту

14 февраль 2012 / Бишкек, Кыргызстан

Керим Кушубаков БИРИНЧИ орунду алды. (60 кг салмак категориясы менен (132 pound))
Абдыкеев Болот БИРИНЧИ орунду алды (85 кг салмак категориясы менен (187 pound)).
Мирбек Сагынбеков ҮЧҮНЧҮ орунду алды. (70 кг салмак категориясы менен (149 pound)).

Керим Кушубаков

Керим Кушубаков жана Мирбек Сагынбеков

Керим Кушубаков

Керим Кушубаков,  Абдыкеев Болот, Мирбек Сагынбеков

Мирбек Сагынбеков

Чын журөктөн куттуктайм!
Алга Кыргызстан!

Түштүк Корея, Эстония жана Сингапур мамлекеттеринде электрондук өкмөт (ЭӨ) күнүмдүк турмуштун эле көрүнүшүнө айланган. Казакстанды ала турган болсок, ал жерде мамлекеттик башкарууда ЭӨ киргизүү менен көптөгөн жетишкендиктерге жетише башташты. Ал эми Кыргызстанда бул тууралуу көптөгөн талкуулар жүрүп келгени менен, тилекке каршы, калктын көп катмарында электрондук өкмөттүн артыкчылыктары жана мүмкүнчүлүктөрү жөнүндө маалыматты билгендер жокко эсе.

Электрондук өкмөт – бул өлкөнүн жарандарына жана бизнеске маалымат технологияларын колдонуу менен мамлекеттик кызматтарды көрсөтүү ыкмасы болуп саналат. ЭӨ иш кагаздарын жүгүртүүдө жана башкаруу процесстерин автоматташтырууга шарт түзөт. Мисалы, сиз өзүңүздүн маалыматыңызды ар бир мекемеге алып баруунун кажети жок, ал маалыматты бир гана мекеме кабыл алат, башкача айтканда мекемелер аралык маалымат алмашууну мамлекет өзү колго алат. Анда паспортту, айдоочу күбөлүктү, күбөлүктү, уруксаат берүүчү кагаздарды алуунун убактысы жарым сааттан ашпайт. Жарандар жөнү жок убакыттарын, каражаттарын коротпостон, керектүү маалыматтарды мамлекеттик органдардандын электрондук базаларынан бир нече мүнөттүн ичинде таба алышат. Ар бир адам өз үйүнөн чыкпастан эле, мамлекетти башкарууда да өз салымын кошо алат. Технологиянын өнүгүүсү менен шайлоолорду интернет аркылуу өткөргөнгө да шарттар түзүлгөн, бул өз убагында шайлоого кеткен убакытты жана каражаттарды кескин азайтканга алып келет.

Электрондук-санарип кол коюу (ЭСК) – бул электрондук өкмөттүн эң негизги аспабы жана кадимки кагаздарга кол коюудан баш тартуунун бирден-бир булагы болуп саналат. Бул аспапты колдонууда ар кандай макулдашуулардын жана уруксат берүүчү кагаздарынын саны кескин түрдө кыскарат. Электрондук өкмөттүн кагазы жок иш-кагаздарын жүгүртүү иштеринде, биз миллиондогон бюджеттик каражаттарды үнөмдөп калат элек. Бир гана Экономика жана монополияга каршы министрлигинин бир айлык чыгымын алсак, иш-кагаздарын жүгүртүү үчүн кеткен чыгым 1,5 млн. сомду түзөт экен. Жогорудагы технологияны ишке киргизүү менен мекемелер аралык кагаз документтерин ташуу, же аларды райондук, облустук, борбордук бийлик арасында жүгүртүү өз актуалдуулугун жоготот.

E-stonia

Электрондук кызмат көрсөтүү жагынан Эстония мамлекети дүйнөдө биринчи орунда турат. Эстонияда “өкмөт бизнеске” (G2B) деген кызматташуусу, бизнеске болгон чектөөлөрдүн кыскарышынын негизинде өнүккөн, мисалга алсак, бул өлкөдө кандайдыр бир компанияны интернет аркылуу каттоодогу сарпталган убакыт 18 минөттү түзөт! Электрондук тармак аркылуу каалаган лицензия жана сертификатты алууга болот. Контролдоочу мекемелердин кызматкерлери менен түздөн-түз сүйлөшүү кыскарган, бул болсо коррупциянын көлөмүнүн азайышына алып келген. Калктын 90%дан ушуун салык декларацияларын интернет аркылуу толтурушат жана жөнөтүшөт. 2005 жылдан тартып Эстония мамлекетинин жарандары кайсы гана жерде болбосун, шайлоо убагында интернет аркылуу шайлаганга шарттар түзүлүп берилген.

Жергиликтүү өзүн-өзү башкаруу бийлигинин ишин жүзөгө ашырууда, электрондук башкаруу жергиликтүү калкка бийликтин иштерине катышууга шарт түзүп берет. Кабыл алына турган чечимдер тууралуу маалыматтар менен жарандарды камсыз кылуучу өлкөдөгү баардык муниципалдык башкаруу органдарынын официалдуу сайттары бар. Муниципалитеттин отурумунда каралуучу кандайдыр бир маселеге жергиликтүү калк “макул” же “каршы” деген добушун бере алат. Ушундай иш чараларды өткөрүү менен жергиликтүү бийлик жарандардын оюн, алардын бийликке болгон ишенимин биле алышат.

Эстония мамлекети ЭӨ программасын, өлкөдө информатизациялоонун деңгээлинин төмөндүгүнө карабастан ишке киргизген. Биздин мамлекеттин ушул тармактагы окшош абалын эске алып, бул балтика мамлектинин жүргүзгөн тажрыйбасын биз да колдонсок болот. Эстонияда ЭӨ долбоорун иштеп чыгуу жана аны ишке ашыруу, бул тармакты жакшы өздөштүргөн бизнес чөйрөсүнө тапшырылган, ал эми мамлекет болсо алармандын гана ролун ойногон.

Биздин курулай аракеттер жана иммитациялар

Кыргызстанда ЭӨ долбоорун ишке ашыруу демилгеси жөнүндө көбү биле беришпесе керек. Кыргызстанда бюджетти автоматташтыра ала турган, анын ачыктыгын жогорулатуу үчүн “IS: Казына. Бюджет 1.0” деген маалыматтык системасы иштелип чыккан. Тилекке каршы бюджеттик процессти автоматташтырууга кандайдыр бир себептердин негизинде каржы министрлиги жана борбордук казыналык ишке ашыра алышпай жатышат. Башка мекемелерде иштеп келе жаткан автоматташтырылган долбоорлор, эл аралык донорлордун каржылоосу токтогонуна байланыштуу кыймылдабай турат. Системалык, ырааттуулук ыкмасы жок болгондуктан, кээ бир министрликтердеги түзүлгөн электрондук базалар бири-бири менен төп келишпей, иштебей турат. Бийликте отурган кээ бир чоңдордун жаңы технологиялык стандарттарга өтүүнү каалабастыгы, бул проектти ишке ашыруу боюнча демилгечи топту аябай үмүтсүздөндүрөт.

Өлкөдөгү ЭӨ өнүктүрүүдө эффективдүү анализдин жана мониторингдин жоктугун байкоого болот. Түштүк Кореянын тажрыйбасын алсак, 1990-жылдары электрондук өкмөт тармагында негизги көңүл башкаруу процесстеринин эффективдүүлүгүн жогорулатууга бурулган. 2000-жылдан тартып калктын мамлекет көрсөткөн кызматтарына канааттангандыгына бурула баштаган. Ал эми 2003-жылдан баштап, мамлекеттик иштерге калктын катышуусунун деңгээлин жогорулатуу иштери жүргүзүлө баштаган.

ЭӨ бул келечекте өнүгүүнүн бирден бир фактору

Азыркы убакта дүйнө жүзүндө коомду модернизациялоодо жана улуттук атаандаштыкты жогорулатууда электрондук өкмөт чоң ролду ойнойт. Биздин мисалды ала турган болсок, ЭӨ ишке ашыруу маселеси стандарттык бюрократиялык ыкмалар менен чечилет – ИКТ боюнча атайын кеңеш түзүлүп, электрондук өкмөттүү ишке ашыруу, анын негизги максатын иштеп чыгуу маселелери салтанаттуу түрдө гана жарыяланып, иш жүзүндө мамлекеттик башкарууну маалыматташтыруу жана автоматташтыруу программасынын жоктугуна байланыштуу, бул проект үзгүлтүккө учураган. Эң таң калтырганы, жада калса мамлекеттик органдар өздөрүнүн бланктарын электрондук түрүндө сайттарга чыгарганга мүмкүнчүлүктөрү жок.

Кыргызстандагы интернетти колдонуучулардын саны жылдан-жылга өсүүдө, негизги маалыматтарга ылайык алардын саны 2 млн.адамды түзөт (калктын 36%), бул КМШ мамлекеттеринин арасындагы жогорку көрсөткүчтөрдүн бири болуп саналат. Интернет аркылуу калк тарабынан мамлекеттик тейлөөлөргө болгон суроо-талаптар түзүлгөн жана убакыттын өтүшү менен бул жогорулай берет. Маалымат агымынын күчөшү, регионалдык жана дүйнөлүк деңгээлдеги  кызматташуулар – мамлекетти заманбап стандарттык электрондук башкарууга өтүүгө мажбур кылат.

ЭӨ  артыкчылыгы:

• Мамлекеттик башкаруунун сапатын жана эффективдүүлүгүн жогорулатат
• Мамлекеттик органдардын ишинин тазалыгы
• Жарандар үчүн мамлекеттик кызматтарды ыңгайлуу жана бат жеткирүү
• Жарандар менен кербайланыш (обратная связь) түзүү
• Мамлекетти башкарууда жарандардын катышуусундагы сапаттуу жаңы деңгээли
• Бюджеттик каражаттарды олуттуу үнөмдөө

ЭӨ өтүү жана аны ишке ашырууда Өкмөткө атайын талаптарды коюу, ага жооптуу адамдарды аныктоо жана ошондой эле коюлган талаптардын көрсөткүчтөрүн аныктоо. Антпесе, Паркинсондун мыйзамынын негизинде бул процесс өмүр бою чоюлат, себеби бюрократия мындай иш чараларды артка тартканга шарт түзүп берет.

CAFMI - Борбор Азиядагы Эркин Базар Институту (30 январь, 2012 жыл. Бишкек, Кыргызстан)

Бирок буга чейин “Кыргыз тилин эмне үчүн үйрөнүш керек?” деген суроого өлкөбүздөгү жогорку окуу жайларынын биринин студенти Маргарита Скочилодон мекендештерибизге лирикалуу жооп:

«Биздин жер жылуулукка, жарыкка, көк-жашылга, сүйүүгө каныктырылган. Баарында жеңилдик жана мээрим сезилет.

Ал эми кыргыз тили – желдин аймаганындай жумшак. Ушул жер үчүн атайылап ушундай жаралгандай. Ал биздин тоолорубузду, өзөн сууларыбызды, кайталангыс токойлорубузду сүрөттөө үчүн жаралган. Жана жерде жок сулуулук, Кыргызстандын жүрөгү – Ысык-Көл так ушул тилде сүрөттөлүшү керек.

Биздин Ысык-Көлгө бир да океан, бир да деңиз тең келбейт. Ысык-Көл – бул кичинекей, жылуу көл. Ошол эле учурда горизонтко, оролуп келген толкундарга көз жүгүртсө, анын жаны бар экенин, ал жандуу экенин жана өз толкундарынын шыбыры менен биз менен сүйлөшүп жатканын сезсе болот.

Кай бир жерде, сенден болгону эки жүз чакырым аралыкта Ысык-Көл шарпылдап турганын билүүнүн өзү – бакыт. Ал эмес ушул көз ирмемде, так сенин өлкөңдө. Жана мен кыргыз жеринде – эң кооз жерде – жашаарымды, кыргызстандык катары ушул ыйык сууга кол тийгизе аларымды, тоо-токойдун, албууттанган дарыялардын, бутка оролгон чөптүн тилинде, көк карагай, кызгылт күн чыгыш менен көпкөк көлдүн тилинде – КЫРГЫЗ ТИЛИНДЕ – сүйлөөрүмдү сыймык менен айтам!»

Бул постто тил үйрөнүп жаткандарга жардам бере турган же ошого багытталган ресурстар тууралуу сөз болмокчу.

http://kyrgyz.lugovsa.net Алекс Луговскойдон кыргыз тил курсу.

Мыкты жана кыйла иштетилген сайт. Анда автордун терең илимий-методикалык даярдыгы жана окутуу тажрыйбасы байкалып турат.

Сайтта тил тарыхынын теориясы менен бирге кеңири грамматикалык, фонетикалык окуу материалын камтыйт. Эң башкысы – жакшы (ар дайым эмес, бирок автордун Израилде жайгашып, бул тилде сүйлөгөндөргө жана булактардан алыс, чамасы чарк экенин эске алуу керек) мисалдар жана тилдик конструкциялар берилген.

Тилди тартип менен, илимий негизде үйрөнгүсү келгендер үчүн must use катары сунуш кылынат. Албетте, ресурсту дагы өнүктүрүп, материалга толтуруу керек, анткени менен сайттын азыркы абалы деле тилди үйрөнө баштоого кыргыз тилин үйрөнө баштаганга чоң мүмкүнчүлүктөрдү ачат.

http://tili.kg/ Кыргыз тилин online үйрөнүү.

Бул жап-жаңы долбоордун негизги өзгөчөлүктөрү деп мен колдонуучулардын кыргызча-орусча сөздүк түзүү мүмкүнчүлүгүн жана тил үйрөнүү курсун (азыр Бишкектеги эң белгилүү жана натыйжалуу кыргыз тил окуу китептеринин авторун ишке тартуу боюнча сүйлөшүү жүрүп жатат) көрсөтөр элем. Ошондой эле медиакитепкана толтурула баштаган, мындай http://kyrgyz.lugovsa.net сайтында жок.

Ресурсту иштеп чыгуучулардын бири Александр Туманов мындай дейт: «… кыргыз тилин үйрөнүү боюнча колдо болгон материалдар кагаз түрүндө гана жана кыйла эскирип калды. Мындан тышкары, кыргыз тилин үйрөнүү боюнча көп программаларда интерактив курамы жок болгондуктан кызыксыз. Сайтта кыргыз тили сабактары, жаңы ыңгайлуу сөздүк жана чат бар. Ал гана эмес, каалаган киши базабызга кошуу үчүн өз материалдарын: сөздүктөрдү, китептерди, медиафайлдарды бизге жиберсе болот».

Эгер бул ресурстун башкаруусу жарашса, келечеги кең деп эсептейм. Жеке мага кыргыз катары сөздүккө жаңы сөздөрдү краудсорсинг аркылуу киргизүү пикири өзгөчө жакты.

Муну неологизмдерди мыйзамдаштыруу катары караса болот: алар сөздүк макаласынын өзүндө талкууланат.

Дүйшеева Гүлмира Самтыевнадан «Кылым карыткан тил» окуу китеби.

Борбор Азиядагы Америка Университетинин «Кыргыз тилинин практикалык курсу» кафедрасынын окутуучусу.

Бул курс оозеки жана жазуу жүзүндөгү кепке комплекстүү окутууну талап кылат. Автор тилди натыйжалуу өздөштүрүү үчүн сабактарды, жадыбалдарды, схемаларды иштеп чыккан жана сабактарда колдонуу үчүн лексикалык минимум түзгөн.

Менин баамымда, Гульмира Самтыевна жана анын кесиптештери кыргыз тили үчүн TOEFL тилдик тестинин аналогун иштеп чыгышкан. Бул окуу китеби боюнча окутуу програмынын кеңири сүрөттөлүшүн Борбор Азиядагы Америка Университетинен алсаңыздар болот.

http://www.sanjyra.kg/ Санжыранын генетикалык байланышы аркылуу кыргыз элди бириктирүү

Шрек кырыгзча.

Фильмдерди жана мультфильмдерди кыргыз тилине которуу керек экенинин даана өрнөгү. Кесипкөй котормочу болбосо да, ыктыярчылар которгон мультфильмдин кыска эле үзүндүсүн көрө алдым, абдан жакшы болуптур! Менин 2 жашар жээним орус тилиндеги “Маша жана аю”, “Том менен Жерри”, “Ну погоди!”, “Мадагаскар” жана “Кунфу Панда” мультфильмдерин ичине кирип кетчүдөй болуп көрөт.

Белгилүү мультфильмдерден бир нечеси КТРКнын студияларында кыргыз тилине которулган, бирок баары бир аздык кылып жатат. Мен өз балдарыма эне тилимдеги мультфильмдерди көрсөтө алам деген үмүттөмүн

http://EneTil.kg

Кыргыз тилин Google Translate сервисине киргизүү боюнча долбоор. Бул ресурста каалаган адам котормолор базасын толтуруу үчүн англисче жана кыргызча тексттерин кошо алат.

Киргизилген тексттер (сөзмө-сөз котормо) тилдик түгөйлөргө ажыратылган соң модераторлордун текшерүүсүнөн өтүп, алар кабыл алса Google Translate Toolkit котормолор базасына жүктөлөт. Ошентип, Google Translate котормолор кампасы жаңы тилдик түгөйлөргө толуп, белгилүү бир чекке жеткенде кыргыз тилинен сервисте болгон башка бардык тилдерге которуу механизмин иштеп чыгуу процесси жолго коюлат деп күтүлүүдө.

Ошону менен бирге, долбоордун максаттары муну менен чектелбейт. Котормолор базасына жаңы тексттерди кошуу каалаган кесипкөй котормочуларга текст менен иштөөдө Google Translate Toolkit куралын колдонууга мүмкүнчүлүк берет.

http://Jumasheff.kloop.kg Тил үчүн күйгөн, интернетте жана турмушта кыргыз тилине кам көргөн Motorola жана Nokia телефондорун (Nokia расмий чыгарганга чейин) кыргызчалаткан Жумашев Мураттын сайты. Ушул эле постто буга чейин аталган Эне Тил долбоорунун демилгечилеринин бири. Ал кыргыз тилинде болуп жаткан кубулуштарды чечмелеп, сүрөттөп берүүгө аракеттенет.

http://tamgasoft.kg Windows жабдыктарында кыргыз тилин колдоочу програмдарды жайылтууга арналган сайт. Азыркы убактагы эң кызыктуу колдонмо – KyrSpell 2.0 – MS Office үчүн кыргыз тилинин орфографиясын текшерүү системи.

Skype кыргызча. Илья Лукаш үн жана көрмө чалуулар боюнча белгилүү сервис болгон Skype ты ыктыярчылар менен бирдикте кыргыз тилине жергиликтештирүү боюнча долбоорду кечээ жакында эле аяктады.

кыргызча жайым файлы. Бул үчүн көптөн бери, 2007-жылдан тарта эле жергиликтештирилген жайымды түзүү үчүн расмий колдонмо бар. Бектур түзгөн жайымдын аркасы менен көп эл кыйналбай интернетте, MS Office жабдыктарында кыргызча тексттерди ӨҮҢ тамгалары менен туура жаза башташты.

http://azattyk.org.

http://diesel.elcat.kg/index.php?showforum=274

Кыргыз тилине жаңы кирип, талаш-тартыш туудуруп жаткан сөздөрдү талкуулоо боюнча портал

http://keyboard.isoc.kg

Кыргыз арибиндеги компьютердик тергич.

Кыргызча тергичти (клавиатураны) “Жаш ишкерлер ассоциациясынын” мүчөсү, ишкер Нурмухаммед Абдыкадыров иштеп чыккан.
Бул идеянын чыгышына бир окуя себеп болду. Кайсы жыл экени эсимде жок. Жакынкы эле жылдары бардык интернет кафелерде текст терип бере турган кызмат бар болчу. Бир күнү ошондой кафелердин биринин жанынан өтүп бараткам. Ал жерде бир кагаз илинип туруптур. “Текст теребиз. Орусча, англисче тексттер 15 сом, башка тилдер 20 сомго терилет” деп жазылган экен. Ушул нерсе менин намысыма тийди. Өзүбүздүн жерибизде өзүбүздүн эне тилибиз кандайча башка тилдердин арасында кирип калсын деген ой мага түрткү болду деп айтып берди.

Кыргызстандын жаңы адабияты

http://literatura.kg

http://Bizdin.kg

Кыргыз тилиндеги адабияттардын интернет китепканаларынын эң кызыктууларынын бири. Жакындан бери бул жерде Аудио жана Видео, Сөздүк бөлүмдөрү. Бирок алар азырынча жакшы толтурула элек.

http://KMB3.kloop.kg

Эң белгилүү кыргыз тилдүү сайттардын бири, анда макалалар, блогдор, кыргыз тилиндеги адабият, улуттук оюндар, салттар, ашкана тууралуу маалымат жана, эң негизгиси, ар кандай сөздүктөргө жана окуу куралдарына шилтемелер бар. Социалдык тармактардагы аккаунттары:

http://ky.wikipedia.org Акыркы жарым жылдын ичинде жаңы макалаларга толтурулуп отуруп, 4 483 макалага жетти.

Кыргыз Википедиясынын санын көбөйтүү жана элге жайылтууга чоң салым кошкондор катары «Азаттык» радиосунун Кыргыз кызматынын веб-редактору Тынчтыкбек Чоротегин жана IREX Кыргызстан уюмунун тренинг координатору Тынчтык Жанадыловду атап кетким келет.

http://presskg.com/ негизинен кыргыз гезиттери электрондук тиркеме түрүндө жарыяланат.

http://kutbilim.narod.ru/isim.htm Кыргызча аттардын маанилеринин чечмелениши. Бул жерде кызыккандар үчүн негизги аттар менен алардын маанилери келтирилген. Албетте, көп кездешүүчү аттардын тизмеси такай толукталып турат, бирок салттуу аттар ал жакта бар. Кызык жери – ат кайсы тилден киргени да көрсөтүлгөн. Адатта араб жана перс.

http://www.barakelde.org

Сайттын контенти – ар кандай булактардан алынган кыргыз тилиндеги жаңылыктар (Кыргызстандагы, жакынкы жана алыскы өлкөлөрдүн жаңылыктары жана окуялар).
Долбоор кыргыз тилин ушул тилде көп колдонулуучу контент түзүү аркылуу өнүктүрүүгө арналган.

http://www.super.kg/

Маалыматтык-көңүл ачуучу портал, баарынан көп киши кирген медиаресурстардын бири. Мында жаңылыктар, музыка, аудио жана видео, форум, эл сурамжылоо жана башка көп нерселер бар. Кыргыз тилиндеги тренддерди окуп, байкап турууну каалагандарга пайдалуу. Мисалы, «селсаяк» деген сөз Юдахин түзгөн сөздүктө «лошадь, отделившаяся от табуна» же «бродячий, оторвавшийся от коллектива» дегенди билдирсе, «Суукта селсаяктар кантти экен» деген макалада «бомж» деген мааниде колдонулат.

http://www.bbc.co.uk/kyrgyz/

BBC корпорациясынын кыргыз тилиндеги жаңылык порталы. Бул жерден кыргыз тилиндеги жаңылыктарды окуп гана эмес, бул жандуу оозеки кептин үлгүлөрү (тил кадимки турмушта кандайча колдонулары) менен таанышыш үчүн подкасттарды да укса, видео көрсө болот. Мисалы, Кыргызстандын белгилүү ырчысы Каныкейдин Би-Би-Си радиосуна берген маегин угууга мүмкүн. Негизги басымды оозеки кепти түшүнүүгө жасагандар үчүн пайдалуу.

Бул макала 24.kg сайтынан алынган.
Автор: Улан Жумашев жана Кыргыз тилге которгон жана кошумча кылган Аматов Төлөгөн.

Өткөн жылга салыштыргандагы негизги өзгөрүүлөр:
- Мегалайн эми КыргызТелеком аркылуу эмес, түздөн-түз Казакстан аркылуу туташат.
- Elcat аркылуу азыр Fastnet жана Megacom туташат.

AS тууралуу маалымат булагы: http://as-rank.caida.org/
Графиктин автору: Тилек Мамутов

Бишкектеги интернет провайдерлеринин камтуу аймагын жөнүндө маалымат

Google Translate аркылуу бизге керектүү маалыматтарды, Googleга киргизилген 56 тилдин каалаганына которо алабыз.

Долбоордун негизги максаты кыргыз тилин “Google Translate” кызматына киргизүү. Кийин кыргыз тилин дайым колдой турган интернет платформасын түзүү болуп саналат. Бул кызмат аркылуу жеке гана сөздөрдү, тексттерди которбостон, веб баракчаларын да которууга шарттар түзүлгөн.

Бул кызматта кыргыз тилинин пайда болушу, биздин тилдин сакталып калышына, анын өнүгүүсүнө чоң шарттарды түзүп бере алат. Башка тилдерде сүйлөгөн адамдар кыргыз тилиндеги ресурстардан маалымат алууга мүмкүнчүлүк алышат.

Борбор Азия мамлекеттериндеги тилдердин арасынан эң биринчилерден болуп Google Translateке кыргыз тили киргизилип жатат. Бул кыргыз эли үчүн өтө сыймыктана турган жаңылыктардын бири.

Ушу убакытка чейин өкмөт жазабаган иштерди, күчтүү, билимдүү, кыргыздын патриот уулдары биригип, жакшы иштерди жазап жатканына алкыш айтышыбыз керек.

Кепти эми бул кызмат кантип иштээрине бурсак. Буга чейин бирдей маанидеги кыргызча жана орусча тексттер же сүйлөмдөр кошулса, азыркы убакта кыргызча жана англисче тилдеринде киргизилип жатат.

Анткени, кыргызча маалыматтарды француз тилине которобуз десек, ал маалымат биринчи орус тилине которулуп, анан англис тилине, акырында француз тилине которулат. Мындай учурда баштапкы маалыматтын кээ бир жерлери өзгөрүп кетиши мүмкүн.

Ошого байланыштуу кыргыз-англис тилинде маалыматтар киргизилип, башка тилдерге которууда англис тили ортомчу болуп, башкы маалыматтын мазмунун толук сактап кала алат.

Мындан тышкары интернетке кирүүчүлөр, эгерде аларда кыргыз жана англис тилдеринде даяр маалыматтар бар болсо, анда алар өз алдынча сайтка кирип, ал маалыматтарды кошо алышат.

Ал үчүн www.enetil.kg сайтына кирип, катталып, долбоор кошуу деген бөлүкчөгө кирип, өзүңүздүн маалыматтарыңызды кошо аласыз. Бул видео аркылуу маалыматты кантап киргизүү керек экенин билсеңиз болот.

Бүгүнкү күндө системдеги баардык сөздөр 599,227 сөз, алардын 460,757 сөзү каралууда, ал эми 135,435 сөз киргизилген.

Бул долбоордун уюштуруучуларынын максаты 1млн.сөздү киргизүү болуп саналат, эгерде ошончо сөз киргизилсе, “Google Translate Кыргызча” долбоору толук кандуу ишке киргизилет экен.

Урматтуу окурман эгерде сиз бул долбоорго жардам берем десеңиз, даяр маалыматтарыңызды жогорудагы сайт аркылуу киргизсеңиз болот. Ал эми акчалай жардам бергиңиз келип жатса, шаардагы соода түйүндөрүндөгү Qiwi терминалдары аркылуу кирип, ал жерден “Google Translate Кыргызча” долбоорун таап, каалаган суммаңыздагы акча жүктөп колдой аласыз.

Эгерде билсеңиздер, акыркы жылдары кээ бир эксперттер кыргыз тилин дүйнө жүзүндөгү жоголуп бара жаткан тилдерге кошо башташкан. Биз өз тилибизди өнүктүрүшүбүз керек, улут өз тили менен улут – деп бекер айтылбаса керек.  Ошондо гана кыргыз тилин сактап кала алабыз.

Келгиле достор биргеликте эне тилибизди өнүктүрөлү.

Эл аралык валюта фонду (МВФ) – БУУнун адистештирилген мекемеси. МВФтин пайда болуусу 1945-жылы 27 декабрда 29 мамлекет тарабынан келишимге кол коюлуп, ушул күн МВФтин пайда болуу күнү катары таанылган. МВФ 1947-жылдын 1 мартынан баштап, Бреттон-Вуддук системанын бөлүгү катары иштеп баштайт. Азыркы убакта МВФ дүйнө жүзү боюнча 187 мамлекетти бириктирет.

МВФ кыска жана орто мөөнөттөгү насыяларды мамлекеттин төлөм балансы дефицитке учураганда насыя берет. Жагдайды жакшыртуу үчүн насыяны бергенде ар дайым ар кандай шарттар жана сунуштар берилет.

МВФтин жаңы өнүгүп келе жаткан мамлекеттерге берген шарттары жана сунуштары көп жолу сынга алынган. Анткени, берилген шарттар менен сунуштар өлкөнүн экономикасы өз алдынча өнүгүп кетүүсүнө шарт түзбөй эле тескерисинче эл аралык финансылык институттарга байлап коет деп айтышуууда.

МВФтин эң негизги масаттары:

• Финансы жана валюта тармагындагы эл аралык кызматташууга жардам берүү
• Эл аралык сооданын кеңейишине жардам берүү
• Валюталардын стабилдүүлүгүн сактоо
• Валютага болгон чектөөлөрдү жок кылуу

МВФке кирген ар бир мамлекет өздөрүнүн уставына жараша кандайдыр бир көлөмдөгү акчаны төлөш керек. Ар бир мамлекеттин добушу төлөнгөн акчага жараша болот жана насыянын көлөмү дагы ушул квотага жараша болот. 1998-жылы эң көп добушту (17,78%) жана насыяны (36 млрд. долл.) алууга АКШнын укугу бар болчу. Салыштырып көрсөк Улуу Британия менен Франциянын болгону 4,98% добушу гана бар. Мындан жыйынтык кылып көрсөк, акчаны ким көбүрөөк төлөсө ошол көп укутарга ээ болот.

Кыргыз Республикасы 1992-жылы 8 майда Эл аралык валюта фондунун мүчөсү болуп кирген. Мүчө болуп киргенден кийин кандайдыр бир милдеттенмелерди өзүнө алган. Мындай милдеттенмелердин ичинде: МВФтин макулдугу жок валютаны алмаштыруу курсуна болгон чектөөлөрдү коюу, дискриминациялык валюттук режимдерди орнотуу жана көп валюттук курс тажрыйбасын колдонууга болбойт.

МВФ мурунку союздук өлкөлөрдүн баардыгын базар экономикага өтүүсүн колдом, жардам берген. Кыргыз Республикасы дагы ар кандай насыялык механизмдер аркылуу финансылык жардам алды. Биринчи жылдары Кыргыз Республикасы финансылык жардамды ар кандай финансылык кубулуштарга (инфляциялык басым, төлөм балансынын начарлоосу, өндүруштүн кыйроосу) туруштук бериш үчүн алган. Анан кийин жардамдарды ар кандай структуралык кайра курууларга, кедейликти азайтууга жана экономикалык өсүүгө насылар берилген.