Кичинекей кезибизде тиш түшкөндө: ” Жаман  тишимди сен ал, жакшы тишиңди мага бер”,- деген сөздөр менен күчүккө бергенибиз,же идишти сындырып алганда,аны баштан үч жолу тегеретип туруп, түкүрүп  ыргытканыбыз ар бирибиздин  эсибизде болуш керек. Дегеле теңирчиликтин ырым-жырымдарынынын көп түрлөрүн  биз байкабай эле аткарып жүрөбүз. Менин оюмча, бул накта кыргыздардын тарыхый идеологиясы ген аркылуу  тукумдан тукумга берилет.  Эмнегедир, акыркы маалда коомдо кеңири тараган исламга караганда, теңирчилик  жан-дүйнөмө  жакын. Ата-бабаларыбыздын дини, анын ислам  менен мамилеси  жөнүндө айтып кетсем.

Биринчиден, терминдин этимологиясы жөнүндө коомдук ишмер, кыргыздардын тарыхын изилдөөчү – Дастан Сарыгуловдун айтымы боюнча, “теңир” деген сөз “тең” жана “ири” деген сөздөрдөн түзүлөт да, чексиз теңдик дегенди билдирет. Кеңирирээк айтканда, жашоодо баардык нерсе -  жакшылык – жамандык, аял- эркек, кедей -бай, жаратылыштагы процесстердин баардыгы тең баланста болуш керек. Конфуцианстводогу инь жана ян концепциясы туура келет.  Ар бир нерсенин баркын билүү үчүн анын тескерисин көрүү зарыл, ак карасыз болбойт. Чыгыш культурасын көпкө чейин басынткан Европада 18 кылымда гана Гегель Г. карама-каршылыктардын биримдиги жана каршылыктары жөнүндө диалектика теориясын жаратат. Ошону менен бирге, байыркы кыргыздардын жаратылыш менен болгон зор байланышты айтып кетүү зарыл. Кыргыздар өздөрүнун пайда болушу жөнүндө: “биздин атабыз- нур, энебиз-жер, каныбыз -суу, жаныбыз- аба”,- деп эсептешкен.

Жашоо – жол, жакшылык жана жамандыктарды кездештирген, башкысы – эмнени тандаарың.  Бир жерден экинчи жерге көчкөнү – жерди эс алсын, күчкө кирсин дегени, майда болобу, чоң болобу, тирүү жанга аяр мамиле кылган. Азыркыга чейин, жаш балдар “Биз нурдан жаралдык” деп, ал эми элде Жер эне деген сөздөр кеңири таралган.  Дагы бир теңирчиликтин ток этээр жери-  баардык нерсенин башталышы жана аягы бир, же убакыттын кайталана турган касиети. Менимче,  жашоого мындай көз карашты эч ким бизге үйрөтпөсө дагы, теңирчиликтин биздин аң-сезимибизге терең сиңилген. Бугүнку күнгө чейин ыйык сууларга жалынуу, бактарга чүпүрөк таңуу, арбактардын колдоосуна ишенүү, адамды аттап өтпөө, түндөсү тырмактарды кесип албоо, боюнда бар аял чачын кеспөө ж.б. адаттарды кыргыз эч качан бузбайт. Негизи, “бакшы” деген сөз “жакшы билген” дегенди түшүндүрөт.

Ал эми бакшыларга, окутуп коюу, кирне салуу, көз тийип калуу көрүнүштөрүнө кээ бири скептикалык мамиле кылса дагы, такыр жок дей албайт. Кайра эле өзүмдүн мисалымды айтып кетсем, кээде өзүмдү начар сезип. шалдырап калган убакытта, апам кирнелеп койсо, кадимкидей жеңилдеп калам, ал эми апам абдан жаман болуп, терс энергияны өзүнөн чыгарат.  Ислам дининин тараган күндө дагы, бул адаттар элдин аң-сезиминде бар жана ар дайым бар болот. Жада галса, адамды көмүү салты мусулманчылыкча эмес, 3 күн өткөң соң аткарылат.Дагы айтып кетчү нерсе, илгерки кыргыздар эч качан байлыктын артынан жүргөн эмес, ошондуктан заңгыраган үйлөрдү, кымбат-баалуу нерселерди колдонушкан эмес, өзүнө чындап эле керек болгон нерселерди гана баалашкан.

Жогоруда белгилеп кеткен далилдөөлөр боюнча, ислам дини кыргыздарга 10-кылымда зордук менен киргизидген болсо да, азыркыга чейин өзүнүн ордун так баса элек. Биздин бакшыларыбыз деле молдо, ал эми молдолор бакшы. Чындыгын айтканда, азыркы күндөгү Кыргызстандагы ислам кандайдыр бир моданын көрүнүшүнө айланды. бир таанышым айткандай :” Бешинчи күнкү намазга бандиттер жана милиционерлер гана келишет, бир жума арам иштерди кылган соң, бир күн менен жууп кете тургансып”. Ислам динине мен такры каршгы эмесмин, бирок, ачыгын айтканды кыргыз элинин менталитетине келишпейт десем, жаңылышпайм го. Ал эми политолог Кадыр Маликовдун оюнда, теңирчилик кыргыздардын монотеизмге келе турган жолунда транзит болуп турат. Ошондуктан, теңирчилик терең тарай албайт, андан соң. эгерде тараса, элдин уруулар боюнча бөлүнушүнө түрткү болуп, элдин биримдигин бузат”. Албетте, мамлекеттик көз караштан, монотеизм ыңгайлуураак, ал эми теңирчилик эч качан башчылардын тарабын колдогон эмес.

Ар бир адамдын өзүнүн ишенген дини болот. Ал же  өз жолуңду издеген даосизм болобу, бир кудайга ишенген ислам же башка түрлөрү болобу, эн башкысы адамдын жан-дүйнөсүнө тынчтыкты алып келиш керек.