1916- жыл кыргыздардын тарыхындагы кыргын Уулу Үркүн деп калган.   Баардык кыргыздар качкан эмес, жеринде калган элдин жашоосу тууралуу Тарых Музейинде көргөзмө өтүп жатат. Бул көргөзмөдө Европа окумуштуулары Генри Мозер Шарлоттенфельз, Вилли Рикмер Рикмерс, Вальтер Боссгард  ж.б. Европа окумуштуулары жана фотографтарынын эмгектери чагылдырылган. Бүгүнкү технологиялар өөрчүгөн,  заманбап адам космостон сүрөттөрдү көрүп жаткан кезде, ата-бабаларыбыздын жөнөкөй деле эмес, өзүнчө оор турмуш-тиричилигинин сүрөттөрүн көргөнгө мүмкүнчүлүгүбүз бар. Кызыгы, мен ал көргөзмөдөн Таджикстанда жашаган улуту кыргыз тарыхчы Курбанов Исраил менен таанышып калдым. Ал Үркүн жөнүндө өз ойу менен дагы бөлүштү.

Ал эми төмөндө көргөзмөдөгү сүрөттөр:

Боз үйдөгү жашоо жана иш.

Баласы менен казах эне. Чий өрүү. 1908-жыл

Совет армиясынын уландары Памирде. 1925- жыл

Күрөш жана ырдап жаткан кыргыз.

Айыл.

Мүрзөө.

Кыргыздардын коомунда дайым эле эки дин чогуу жашап келген го.  Дуба кылып жаткан мусулман жана шаманчы.

Шырдак токуу.

Мындай керебетте жаткан кандай болду экен?

“Тургула сот келатат!” Райондук сот өтүп жатат.

Кыргыздардын маданиятына кызыккандар, сүйүнгүлө: Кыргыз Республикасынын  тарых музейинде “Кыргыздардын ат жабдыктары. XIX-XX кк.” аттуу көргөзмөсү өтүп жатат. Мен дагы  бүгүн өз көзүм менен көрүп  анан окурмандар менен бөлүшөйүн деп, барып келдим. Көргөзмөдө көрсөтүлгөн буюмдарда чеберлердин кылдаттык менен аткарган жумуштарында алардын эстетикалык табити жана жылкылырга болгон сүйүүсү даана байкалып тура .

Бул көргөзмөгө киргенде эле эки жылкынын макети, ат жабдыктарынын эң кооздорун көрсөтүп турушту.

Аялдар жана эркектерге ар канда аттар тандалчу экен. Айымдарга бою кичинерээк келген аттар туура келип, анын жабдыктары дагы мырзаларга арналгандардан айырмаланып турчу.

Көргөзмөдөгү буюмдар кымбат-баалуу болгондуктан, илгерки байлардын буюмдары деп айтсак, жаңылбайбыз. Мисалы үчүн, төмөндөгү тердик күмүш менен жасалгаланган.

Ар бир буюмдарда жөн эле күмүштүн бөлүгү эмес, чыныгы таң калтыра турган оймолорду, баалуу таштарды камтыйт.

Бул жерде териден өрмө түрүндө жасалган жабдыктар: кайшы камчы, куюшкан, басмайыл, ат тушоо.

Булардын баарын көргөндөн кийин: “Буларды кантип жасашты экен, кандай инструменттерди колдонушкан?”- деген суроо пайда болот. Ага төмөнкү устанын шаймандарынын сүрөтү жооп берет: кыпчуур, ийги, сыдыргы, шибеге, мыкбаштар ( сыктары жасаоо үчүн арналган).

XX кылымдын башында  ат жабдыктар мындай болгон экен. Бул жерде басмайыл, куюшкан жана камчы көрсөтүлүп турат.

Ал эми бул – тойлордо, же майрамдарда колдонулуучу  ат жабуу.

Мен жогоруда айтып кеткендей, жабдыктар жыныс боюнча дагы бөлүнөт. Айымдарга арналган үзөңгүлөр тоголок болуп, ал эми мырзалардыкы кеңири белгилүү болгон төрт бурчтуу.

Төмөнкү сүрөттөгү  буюм аттарга эч кандай тиешеси жок. Бирок, бул эмне экенин билбеген мен үчүн кызыктуу болду. Биздин ата-бабалар боз үйүнүн эшигин ачык таштап койуп эле, мал кайтарып жүрбөптүр. Ага далилдөө – бул кулпу.

Ат жабдыктарынын баардыгын атап кетсем: ээр, үзөңгү, жааз, канжыга, жүгөн, нокто, чылбыр, көмөлдүрүк, басмайыл, куюшкан, желдик, тердик, ичмек, көрпөчө ( көпчүк), ат жабуу, үртүк, камчы.

Кыргыздар көчмөн калк болгондуктан көркөм өнөр искусствосунун жетишкендиктери башка элдердикине салыштырганда кемираак көрүнөт. Айрыкча, архитектуралык жетишкендиктерин эстесек. Бирок, көчмөн кыргыздардын прагматикалык мүнөзүн эсибизден чыгарбашыбыз керек. Атка кыргыз элинин мамилеси такыр башкача болчу, менин оюмча, кимдин аты кандай жабдыктарды жамынса, ошол адамды байлыгын көрсөткөн.  Ошондуктан, жабдыктард өтө кылдаттык жана көңүл менен жасатылган.  Мен бул көргөзмөдө көргөн буюмдарды көрүп,  “кыргыздар жалкоо, жакшы жумуш аткара алышпайт” деген сөздөргө жообум даяр болду.

         Кыргыз Республикасында азыр жоголуп бара жаткан жаныбарлардын саны жылдан жылга азайып бара жатат. Бул маселеге жаш муундар азыр көңүл бурбасак, келечекте бул жаныбарлар такыр эле жоголуп, айлана – чөйрөнүн бузулушуна алып келет. Кыргызстандагы биотүрдүүлүк региондогу эң ири түрдүүлүк болуп эсептелет жана климаттык ыңгайланышуу менен мөңгүдөн баштап субтропиктик жана мээлүүнгө чейинки экосистеманы түзөт. Бизге жеткен маалыматтарга таянсак,  аймагы дүйнөлүк кургактыктын 0,1 пайызын гана ээлегенине карабай, Кыргызстанда баардык түрлөрдүн 1 пайызы жайгашкан жер болуп саналат. Кыргызстанда гана табылган жергиликтүү түрлөр  жана анын түркүмдөрү 200дөн ашык өсүмдүктөрдү, 3000ден ашык омурткасыздарды жана 17ден ашык омурткалуу, 47 субэндемикалык омурткалууларды өз ичине камтыйт. Кыргызстан кээ бир сейрек кездешкен  жаныбарлардын (мисалы Марко Поло аркары, гималай күрөң аюусу жана сибир аркары) жашоосу мөңгүлөр менен тыгыз байланышкан жана жоголуп  бара жаткан ак илбирстин мекени болуп эсептелет.

         Азыр биздин өлкөдө жоголуп бара жаткан жаныбарлар мыйзам түрүндө корголот. Бул жаныбарлар кызыл китепке киргизилип, аңчылыка тыю салынган. Дегеле айлана – чөйрөнү коргоодо кызыл китептин мааниси зор. Себеби, аны жаратылышты коргоо боюнча жобо деп атасак болот. Кызыл китепке кирген жаныбарлар, курт-кумурскалар жана өсүмдүктөрдү Кыргызстандын баардык жарандары сактоого милдеттүү. Кызыл китепке киргизилген жандыктар менен өсүмдүктөр жергиликтүү экология кандай абалда экенин көрсөтүп турат.

         Биринчи кызыл китеп 1985 – жылы жарык көргөн. Эл аралык жоболор боюнча кызыл китеп ар беш жыл сайын чыгарылышы керек. Бирок Советтер Союзу кулап, жаңы эгемен мамлекет курулуп жаткан кезде экологияга эмес, башка көйгөйлөргө деле көңүл бурууга өкмөттүн күчү жетчү эмес.  Жаратылышты коргоо боюнча мамлекеттик орган да бирде түзүлүп, бирде башка мекемелерге кошулуп отуруп, кызыл китепти чыгаруу, анын аткарылышын көзөмөлдөө колго алынбай калган. 2005 – жылы айлана-чөйрөнү коргоо жана токой чарбасы боюнча мамлекеттик агенттик түзүлгөн. Андан көп өтпөй, кызыл китепке кирчү жандыктардын тизмеси Өкмөттүн жобосу менен бекитилген. Бирок кызыл китепти чыгарууга каражат табылбай, акырында бул китеп үчүн Бириккен Улуттар Уюмунун алдындагы токойлорду сактоо боюнча атайы программа 20 миң АКШ долларын бөлүп берген. Бул китепте сейрек кездешкен Марко Поло аркары, гималай күрөң аюусу, сибир аркары, ак илбирс, кызыл карышкыр, ителги жана башка өңдүү жоголуп бара жаткан жаныбарлар менен өсүмдүктөрдүн 202 түрү кирген. Салыштырып көрсөк, кызыл китептин биринчи чыгарылышында бул сан эки эсеге аз.

Кызыл китепке киргизилген жаныбарлардын жоголуп бара жаткан себептери

• Биринчи себеп катары аңчылык десек болот. Анткени, Кыргыз Республикасы боюнча аңчылык абдан эле өнүккөн. Эгерде кызыл китепке кирген жаныбарларды кимдир бирөө атып өлтүрсө мамлекет тарабынан бул кишиге чоң суммадагы айып салынып, же кээ бир учурларда эркинен ажыратылат. Бирок, мындай чаралар деле азыр жардам бербейт деп ойлойм. Анткени, өлкөдөгү коррупциянын деңгээли жогору болгондуктан оной эле акчанын жардамы менен кутулуп кетишет. Кээ бир учурларда илбирсти атып салган адамга болгону 10 миң сом айып салынат экен. Бул тармакта биздин парламент мыйзамды өзгөртүп, чечкиндүү чечимдерди кабыл алышы керек.
• Мөңгүлөрдүн эриши. Кыргызстандын мөңгүлөрү глобалдык жылуулуктан улам эрип бара жатат деп билдиришет окумуштуулар. Бул арада серепчилер мөңгүлөрдүн азайышы Кыргызстандын суу, энергетикалык катастрофасына жана анын суусуна көз каранды болуп  ылдый жакта коңшу жайгашкан мамлекеттердеги жергиликтүү экосистема, өсүмдүктөр жана жапайы жаратылыш дүйнөсүнүн олуттуу бузулуусуна алып келүүсү мүмкүн деп алдын ала эскертишет. Жаныбарлар жана өсүмдүктөр эч нерсе болбосо да, кээ бир түрлөрдүн жок болуу коркунучу бар. Өлкөдөгү Ысык-Көл көлү  биотүрдүүлүккө ээ болгон эң белгилүү областтардын бири болуп эсептелет. Кыргызстандын түндүгүндөгү Тянь-Шань тоолорунда 1600 метр бийиктикте жайгашкан көл дүйнөдөгү тоо көлдөрүнүн бийиктиги боюнча экинчи орунда турат. Андан суу агып чыкпайт жана дарыялар келип куят. Дарыялардын суулары болсо негизинен мөңгүдөн келет. Көлдө жыйырмадан ашык балыктын түрлөрү бар деп эсептелген. Көлдүн айланасындагы ар түрдүү ландшафта жаныбарлардын ар кандай түркүмдөрү жашайт. Бул ланшафт кургак тарткан жарым чөлдөн тартып тоо кыркаларына чейин кетет. Тянь-Шанда  4000ден ашык ар  түрдүү жергиликтүү өсүмдүктөр өсөт. Көлдүн өзү келгин куштардын аялдамасы болуп эсептелет, 80 миң суу кушу анын айланасында кыштоо үчүн чогулат. Мөңгүлөрдүн эриши  менен көлдүн экосистемасын дагы коопсуздукка салуусу мүмкүн. Көлдүн суусунун деңгээли акыркы он жылда муздардын эриши менен өзгөргөн.

Келечекте айлана – чөйрөнү сактап калыш ар бир атуулдун милдети деп эсептейм!

Акыркы  кундору  мамлекеттик белгилерди, озгочо тууну  озгортуу  маселеси боюнча   КР ЖКнын атайын  тузулгон комиссиясынын дооматтары негиздуу эмес. Кыргызстандын азыркы социалдык жана экономикалык абалын эске алуусу менен , «Алаш-Ордо»  коомдук бирикмесинин бул маселе боюнча позициясы:

«Алаш-Ордо»  коомдук бирикмеси ушул маселе боюнча 2011 жылдын 24 майында саат 16:00до Ала-Тоо аянтында, мамлекеттик  белгилердин   озгортуусуно каршы акциясын уюштурабыз. Акция саат 16:00до башталат жана 16:30ка чейин уланат. Бул акциянын негизги максаты КР ЖКнин депутаттарынын популистик иш-аракеттерин токтотууга жана оз энергиясын  башка коптогон чечилбеген маселелерге бурушуна чакырабыз. Калын калкка желекти озгортуудон эч кандай пайда чыкпастыгы жана мамлекеттик белгилердин озгортуусу азыркы учурдун талабы эмес  экендигин тушундуробуз.

1. Мамлекеттик туунун озгортуусу коп чыгашага алып келет, жана негизинен туп тамырынан туура эмес.Мамлекеттик чыгашалар коптогон  суммадагы акчаны талап кылат.Азыркы Кыргызстандын бюджетинин тартыштыгын кучотот.
2. КР ЖКнин депутаттарынын атайын тузулгон комиссиянын негизги дооматы туп тамырынан негизсиз. Келтирилген  дооматтарды популистик жана мамалекет алдында жоопкерсиздик кадам  катары  эсептейбиз.
3. Мамлекеттик тууну озгортуу маселенин алдына коррупциялык схеманы алып  келиши мумкун, себеби озгортуу бюджеттен коптогон суммадагы акчаны талап кылат, жана бул маселе болунгон акчанын тура эмес сарпталуусуна алып келуусу мумкун.
4. Азыр мамлекеттик  белгилер озгорууго кабыл болсо, 20 жылдын ичинде коп жолу озгоргон конституциянын кейпин кийип калуу коркунучу бар.

Эл аралык достук ( бул жерде Россия менен Кыргызстан жөнүндө)  барбы, же бул күчтүү сөздөр мамлекеттер деңгээлинде эле калганбы? Бул суроо менде  башка тилдеги топонимдерди  кыргыз тилине которуу  боюнча орустардын  талкууларынан пайда болду.

Башынан баштасам, 10- февралдагы Фабула гезитинин чыгарылышында, Кыргызстандын президентине караштуу Мамлекеттик тил боюнча улуттук комиссиясы Кыргызстандын калкына, президент Р.Отунбаевага, Жогорку Кеңешке, жергиликтүү мамлекеттик акимчиликтерге, Өз алдынча башкаруу органдарына кайрылуу жөнөттү. Кайрылууда тез арада айыл-кыштактардын абалкы, тарыхый аттарын кайтарып берүү демилгеси көтөрүлүп, аты-жытын кыргыз баласы эгерим билбеген Васильевка, Константиновка, Лебединовка, Малиновка, Алексеевка, ж.б. толуп жаткан “овка” жана “евка”  деген аттардан гана эмес, ошондой эле түштүктөгү айрым айылдардын өзбекче аталыштардан айрылыш керек. Авторлордун оюу боюнча, Совет кездеги 80  жыл бою чогулткан байлыктар, акыркы 20 жылдан бери тонолуп жок болгон. Башка Орто Азиядагы мамлекеттерге салыштырганда, биз эле  башка тилдеги административдик жергелердин аттарын өзгөртпөй  калтырыптырбыз. Эртеси күнү бул ойду сунуштаган Азимжан Ибраимовду Роза Отунбаева жумуштан алды.

Аддатагыдай эле, жакшылык кылалы  деген ой менен элдин баарына жаман көрүнүштү. Коомдо дагы Улуткомиссиянын баштоосу жакшы кабыл алынган жок. Көпчүлүгүнүн пикиринде, мындай реформаларды азыркы убакытта өткөрүүнүн кажети жок.

Бактыбек: “Во сколько обойдется все переименования? Такую сумму нужно привлечь для поэтапного, цивилизованного обучения киргизскому языку. От переименований нас.пунктов знание и дух языка не возродиться. Посмотрите на цены, зарплаты в КР. Сначала людям надо дать работу, спокойствие. А так очередная комиссия по языку – популисты”.

Фрунзенец : “Данные популисты сидят в теплых кабинетах,на мягких креслах,получают исправно деньги,и ковыряя в носу придумали для себя очередной пиар.Народ для них быдло,они о нём и не думают,как он живёт,чем питается?Названия н.п.с “овка” и “евка” им глаз мозолят,от переименования народу житься лучше не станет.” Мен патриотмун ( рационалдуу түрдөгү) деген адамдар өлкөбүздө азыркы учурда чечүүчү маселелер арбын деген пикирге макул болушат.

Read the full story »

Чет өлкөдөгү кыргызстандыктардын ресторандары жыл сайын өсүүдө. Менин угушума караганда, Оруссиядан баштап АКШга дейре биздин ашканабыз жайылып баштады. Интернеттен мага Лондондогу кыргыз-казак ресторанынын сүрөтүн жиберишкен экен.

Read the full story »

Cүрөт Flickr’дин eatswords’ине таандык.

Кыргыз эли байыртадан эле мал жандуу эл. Айрыкча жылкы остурууну жакшы корушот. Анткени, жылкы кыш кундору кобунчо талаадан кар тээп оттойт, колдго анчалык карабайт. Минсе каалаган жерине оз убагында жеткирет, ишеничтуу унаасы болот.

Ошондуктан, кыргыз эли бугунку кундо да «ат адамдын канаты» дешип жорго, таскактуу аттарды жогору баалашат. Аны остурууго коп конул болушот. Дуйного белгилуу болгон кымыз да жылкынын сутунон ачытылат.

Ошону менен эле катар байыртадан эле кыргыздардын жашы да, карысы да, уулу да, кызы да аттын куланы менен тен ойноп, ойноктото бастырып, ат устундо ар турдуу оюндарды ойношкон, конул ачышкан. «Келин жарыш, кыз жарыш » оюну да ат устундо ойнолуучу оюндардын бири. Ал азыр да элдик майрамдарда, ар кандай салтанаттарда откорулуудо.

Оюн тегиз, ташы жок кенен талаада ойнолот. Оюнга 13 жаштан 23 жашка чейинки 5-6 кыз-келин жасалгаланган ат жабдык токулуп, уртуктолгон кулук аттарга алчыланта минип катышат. Улуттук кийимдерин кийишет.

Read the full story »

Ат чабыш кыргыз элини эн манилуу жана кызыктуу оюндарынын бири. «Манас эпосунда » да ат чабыш коп маалыматтар бар. Кулук аттарды заяпкерлер таптайт.

Чабылуучу аттын кандай кулук экендигин алдын ала коро билген сынчылар, чабышка тушкон аттардын суроочулору болот. Ат азыр кобунчо айлампада, кээде туз жолдо чабылат. Атты токулуу да, жайдак да чапса болот. Кулукту минип чапкан бала чабендес деп аталат.

Мелдешке 8-14 жаштагы уландар 3 жаштан жогорку бардык тукумдагы атты минип катыша алат. Ат 1200 метрден 50 километрге чейинки аралыкка чабылат. Ат чабышта жолду кыскартууга, башка бироонун атын камчы менен чабууга, жолдон тороого болбойт.

Read the full story »

Сүрөт Керим Саргазаковго тиешелүү.

Кыргыз элинин ат устундо ойнолуучу спорт оюндарынын бири. «Манас» эпосундагы:

Болунуп ордо, чын морой,
Атпай турган жер бекен?
Жатпай оюн, кок бору
Тартпай турган жер бекен?

деген саптар кок борунун байыркы оюндардан экендигин баяндайт. Кок бору тегиз жерде ойнолот. Оюнга 10-15 жаштагы уул балдар кунан минип катышат. Оюнчулардын саны чектелбейт. Оюнчулар оздорунон оюнга калыс шайлашат. Калыста эчкинин чылгый териси болот. Ал «Кок бору» деп аталат.

Read the full story »

Кыргыз элинин эн байыркы оюндарынын бири. Оюн каалаган жерде ойнолот. Кыз-улан аралаш ойнойт. Оюнчулар жашына жараша жаатка болунушуп, оюнга калыс шайлашат.

Ар бир жаатка ат коюлат. Мара белгиленет. «Ак чолмок» узундугу соомчо келген ак соок (бодонун шыйбылчагы), жонулган же ак менен сырдалган жыгач болот.

Калыс оюнчулардын бардыгына ак чолмокту корсотуп, андан кийин оюнчуларды тескери каратып тургузуп, алар ак чолмок кайсыл тарапка ыргытылганын билбей калсын учун бир тарапка таш, экинчи тарапка ак чолмокту ыргытат.

Ыргытылган ак чолмоктун кайсы жерге тушконун баамдоого эки жак тен даяр турушат. Тушор замат жапырт чуркашып ак чолмокту издей башташат. Биринчи тапкан оюнчу оз жаатынын атын унун бийик чыгарып атайт да, мараны коздой чуркап жонойт.

Read the full story »

Кыргыз элинин эң эски жана кеңири тараган оюндарынын бири. Бак-дараксыз жерде үч бакандын (шыргыйдын) башын бир жагына бууп бириктирип, ошондой эле үч баканды экинчи жагына коюп, ошол алты баканга кош аркан байланып селкинчек салынат.

Алты бакандын үстүнө туурасынан устунча орнотулган учурлар да көп жолугат. Оюнчулар эки жаатка бөлүнүшөт. Арканга эки оюнчу (көбүнчө бир жагына кыз, экинчи жагына жигит) чыгып, арканды бекем кармап бетме-бет турушат. Оюнга катышуучулар селкинчекти күүлөнтүп коюшат.

Read the full story »

Кыргыз эли өз тарыхында ички, тышкы душмандарына каршы күрөш жүргүзүп, элин, жерин туруктуулук, баатырдык менен коргоп келген. Кыргыз эли өз эркиндигин коргоодо аскер куралдарын, анын ичинде жааны да колдонгондугу белгилүү. Бул жөнүндө «Манас» эпосунда да айтылат:

…Жамгырдай кылып жаа тартып,
Мөндүр кылып ок атып…
Камыштый найза кылкылдап,
Кылыч, мылтык жылтылдап.
Очогор огу жаңырып,
Жаа- жебе огу жабылып…
Read the full story »